Noot 87/Waarschuwing

[87]
MARE
WAAROM WINT RADICAAL RECHTS OVERAL IN EUROPA?
Wat verklaart het succes van radicaal-rechts? Politicoloog Billy Tsagkroni onderzocht de opmars van de PVV en vergelijkbare Europese partijen. ‘Ze zijn eerlijk in waar ze voor staan.’

‘Ik was op vakantie op Lesbos’, vertelt de Griekse politicoloog Billy Tsagkroni (41). ‘Het eerste wat ik zag, waren de metershoge stapels reddingsvesten die de vluchtelingen hadden achtergelaten. Die enorme hoeveelheden waren echt shocking. Dan gaat wel door je heen: wat is hier allemaal gebeurd?

‘We zaten cocktails te drinken in een beach bar toen we vluchtelingen uit het water zagen komen. Ik voelde me een enorme douchebag dat ik daar heel geprivilegieerd van een drankje aan het genieten was en dit voor mijn ogen zag gebeuren. Ineens schoot door me heen: ik moet wat doen. De volgende dag besloot ik om drie maanden te blijven om te gaan helpen in de vluchtelingenkampen.

‘Ik meldde me aan bij Artsen zonder Grenzen en pikte vluchtelingen op om ze naar de verschillende kampen op het eiland te brengen. Ik heb geen doden gezien, maar het beeld van extreem vermoeide mensen die heel veel nare dingen hebben doorstaan, maakt heel veel indruk. Het was maar drie maanden, maar is het minimale wat ik kon doen.’

Schuiven

De vluchtelingencrisis is een van de ontwikkelingen die Tsagkroni onderzocht voor het onlangs verschenen boek Radicalisation and Crisis Management. De universitair docent politicologie beschrijft daarin hoe rechts-radicale partijen in verschillende landen opereren in het migratiedebat, covid, Brexit en de economische crash in 2008. ‘Ik was vooral geïnteresseerd in hoe ze gebruikmaakten van deze crises om meer macht en invloed te krijgen.’

Wat Tsagkroni opviel, is hoe dicht de partijen bij hun ideologie blijven, óók de PVV. ‘Ik had dat niet verwacht. Je moet de aandacht van het electoraat blijven houden. Vaak zie je dat partijen dan wat gaan schuiven en een beetje wegbewegen van de oorspronkelijke ideologie. Radicaal-rechts doet dat nauwelijks. Ze zijn vrij eerlijk in waar ze voor staan en wijken daar door de tijd heen nauwelijks van af.’

‘Ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord’

Heel soms maakt Wilders een koerscorrectie. ‘Hij is voorstander van een Nexit, het uit de EU stappen van Nederland. Maar toen duidelijk werd dat de Brexit niet goed uitpakte en super messy werd, richtte hij zich weer vooral op het nativisme: het land beschermen tegen invloeden van buiten.’

Een van de redenen dat Brexit überhaupt kon plaatsvinden, was de vluchtelingencrisis en de discussie over migratie. ‘Maar ook belangrijk was dat een groot deel van de Britten door de overheid generatie op generatie is verwaarloosd. Bijvoorbeeld in de gebieden waar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw de mijnen zijn gesloten.’ Dat zorgde voor verlies van vertrouwen in de traditionele partijen en versterkte Ukip, de partij die fel campagne voerde voor Brexit.

‘In Nederland is de situatie anders, maar ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord en dat verklaart deels de stem op Wilders.’

Sfeer

Tsagkroni, die toen nog in Londen werkte, merkte aan den lijve hoe de sfeer veranderde toen de discussie over Brexit oplaaide. ‘Ik ben naar Leiden vertrokken na het referendum. Een dag na die verkiezing ben ik bewust gaan solliciteren naar een baan in een ander land. Ik woonde er tien jaar en het kwam erop neer dat de Britten zeiden: “Wij willen je niet meer”. Ik voelde de dreiging op straat. Als ik Grieks sprak met mijn moeder, kregen we vervelende opmerkingen als: “Ga terug naar je eigen land!” Ik had het gevoel dat ik ergens anders heen moest.’

De PVV is ook succesvol omdat andere partijen in Nederland de keuze maakten om mee te gaan in de retoriek van Wilders. De VVD maar ook de PvdA wilden de PVV counteren door in hun verhaal mee te gaan. ‘Toen ik hier net woonde, begin 2017, zat die brief van Rutte waarin migranten en expats direct werden aangesproken in mijn brievenbus.’

In de zogeheten ‘Doe normaal of ga weg’-brief die ook in dagbladen werd gepubliceerd staat onder andere dat er een ‘groeiend ongemak’ is over mensen die ‘onze vrijheden misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid’. Rond dezelfde tijd zei PvdA-leider Diederik Samsom in NRC dat Marokkaanse jongeren een ‘etnisch monopolie’ hadden op overlast.

‘Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen’

Tsagkroni: ‘Als je het verhaal van de PVV overneemt, kiezen mensen voor het origineel. De VVD en de PvdA verliezen dan hun identiteit. De PVV niet. Dat zorgt voor loyaliteit onder hun kiezers.’

Tegelijkertijd trekt radicaal-rechts in heel Europa veel kiezers omdat mensen zich door globalisering steeds meer onthecht voelen. ‘Mensen zijn bang voor het verliezen van hun identiteit en connectie met anderen. Dat gevoel van gemeenschap zie je meer bij de radicaal-rechtse partijen, dat willen mensen graag.’

Het is voor linkse partijen lastig om te ageren tegen rechts, vooral als er een crisis is. ‘Bij radicaal-rechtse partijen zijn de vijanden vrij duidelijk: migranten, de islam, de elite. Als je zelf geen baan of huis kunt vinden, dan is de migrant een ideale zondebok. Bij een crisis is er een dreiging, een gevoel van ongemak. Radicaal-rechts maakt gebruik van die negativiteit.’

Behoefte

De grote vijand van links is een stuk abstracter. ‘Het kapitalisme als zondebok is een ander soort emotie. We leven in een superkapitalistische maatschappij, veel linkse mensen leven zelf ook erg kapitalistisch. Ga dan maar mensen ervan overtuigen dat je dat moet aanpakken. Kiezers kunnen zich daar maar moeilijk toe verhouden. Het is aan de partijen om hier een antwoord op te bedenken.’

Soms is links wel succesvol. Na de economische crisis in 2008 behaalden sommige linkse, populistische partijen in Europa een flinke winst: Podemos in Spanje en SYRIZA in Griekenland bijvoorbeeld. ‘Sindsdien is het populistisch-linkse partijen niet meer gelukt een groot deel van het electoraat voor zich te winnen.’

Als zelfbenoemde outsider zag Tsagkroni de stemming ook in Nederland veranderen. ‘Maar er was veel trots op het Hollandse progressivisme, een deel van de nationale identiteit. De maatschappij is veranderd en veel conservatiever geworden. Als dat gebeurt, moet je proberen te begrijpen waarom en luisteren naar mensen in de samenleving. Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen. Er is een behoefte bij deze kiezers. Zij zien problemen, daar moet je rekening mee houden, en met oplossingen komen waar zij wat aan hebben.’

UNIVERSITEIT LEIDEN

Van sensatie tot zingeving: waarom extreem-rechts lokt

Wat beweegt Nederlanders lid te worden van radicaal- en extreem-rechtse groeperingen? Promovendus Nikki Sterkenburg volgde diverse activisten. ‘Sommigen hebben het gevoel dé aangewezen persoon te zijn om op te komen voor het Nederlandse volk.’ Promotie op 19 mei.

De laatste jaren laten Nederlandse rechts-extremisten vaker van zich horen: ze dreigen bijvoorbeeld op internetfora asielzoekerscentra af te branden, gooien ruiten in van moskeeën of fantaseren in appgroepen over het plegen van aanslagen. Het risico op gewelddadige acties door individuele rechts-extremisten neemt toe, zo waarschuwde de AIVD onlangs in haar jaarverslag.

Nazi-groepen

Buitenpromovendus Nikki Sterkenburg is gefascineerd door de vraag waarom mensen lid worden en blijven van zo’n groepering. ‘Het is voor het eerst in twintig jaar dat er een dergelijk uitgebreid onderzoek is gedaan waarbij rechts-extremisten zelf aan het woord komen.’ Drie jaar lang, van 2015 tot 2018, volgde en interviewde de onderzoeker 36 activisten. En ook daarna hield ze nog contact met hen. Zij waren actief bij groeperingen als Identiteit Verzet, Erkenbrand, DTG, kleine neonazi-verbanden of waren een soort freelancers die nergens lid van waren. Sterkenburg: ‘Ik sprak met hen over wie ze zijn, wat aan hun activisme voorafging, wat ze doen en waarom ze daarvoor kiezen.’

Motieven van activisten

Op basis van de interviews onderscheidt Sterkenburg diverse motieven om toe te treden: ‘De spanningzoekers willen graag provoceren. Politieke zoekers zijn teleurgesteld in de politiek en zoeken naar alternatieven. Sociale zoekers willen vriendschap met geestverwanten en ideologische zoekers zien aansluiting als de ultieme zelfverwerkelijking.’ De door haar gevolgde activisten hadden uiteenlopende achtergronden en opleidingsniveaus. De meesten waren tussen de 25 en 40 jaar oud. ‘Er lijkt weinig aanwas van jongeren te zijn.’

‘Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen’

Missie om Nederland te redden

De motieven van toetreders zijn dikwijls divers, maar degenen die actief blijven, worden vooral gedreven door zingeving: ze willen betekenis geven aan hun leven en activiteiten ondernemen die ertoe doen, aldus Sterkenburg. ‘Zelfs al hebben ze hierdoor ruzie met familie en problemen met hun werkgever. Ze hebben het gevoel dat zij dé aangewezen persoon zijn om op te komen voor het Nederlandse volk, waarbij ze dus vooral de autochtone, witte Nederlandse bevolking bedoelen.’

Wel of geen geweld

De activisten kunnen onderling zeer verschillen in hun ideologische denkbeelden en mening of het gebruik van geweld gerechtvaardigd is. ‘Er zijn geïnterviewden die geweld als legitiem middel zien en dat ook toepassen, bijvoorbeeld door op straat vechtpartijen aan te gaan met mensen met een migratieachtergrond. Maar er zijn ook geïnterviewden die het alleen bij demonstraties en geweldloze acties houden.’

Vertrouwen van activisten winnen

Jarenlang bezocht Sterkenburg demonstraties, acties en borrels om haar doelgroep beter te leren kennen. ‘In contact komen met gesloten werelden is een kwestie van een lange adem, zeker wanneer je meteen duidelijk maakt dat je journalist en onderzoeker bent. Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen, al duurde het bij sommigen wel twee jaar voordat ze instemden met een interview.’

Online bedreigingen

Het onderzoek verliep naar eigen zeggen zonder al te grote obstakels, maar de laatste tijd kwamen er intimiderende reacties. Sterkenburg: ‘Voor mijn eigen onderzoeksgroep ben ik nooit bang geweest. Ik heb altijd goede afspraken met activisten gemaakt en ze weten dat ik hun denkbeelden niet deel. Maar inmiddels heb ik vanuit de digitale rechts-extremistische wereld wel de nodige bedreigingen gekregen.’ De aard van de bedreigingen houdt ze liever voor zichzelf.

Op 20 mei verschijnt ook een journalistieke editie van het proefschrift bij uitgeverij DasMag: ‘Maar dat mag je niet zeggen’

Bannerfoto ANP/Joris van Gennip: foto van een demonstratie van extreem-rechts in Den Haag

Reacties uitgeschakeld voor Noot 87/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 86/Waarschuwing

[86]
MARE
WAAROM WINT RADICAAL RECHTS OVERAL IN EUROPA?
Wat verklaart het succes van radicaal-rechts? Politicoloog Billy Tsagkroni onderzocht de opmars van de PVV en vergelijkbare Europese partijen. ‘Ze zijn eerlijk in waar ze voor staan.’

‘Ik was op vakantie op Lesbos’, vertelt de Griekse politicoloog Billy Tsagkroni (41). ‘Het eerste wat ik zag, waren de metershoge stapels reddingsvesten die de vluchtelingen hadden achtergelaten. Die enorme hoeveelheden waren echt shocking. Dan gaat wel door je heen: wat is hier allemaal gebeurd?

‘We zaten cocktails te drinken in een beach bar toen we vluchtelingen uit het water zagen komen. Ik voelde me een enorme douchebag dat ik daar heel geprivilegieerd van een drankje aan het genieten was en dit voor mijn ogen zag gebeuren. Ineens schoot door me heen: ik moet wat doen. De volgende dag besloot ik om drie maanden te blijven om te gaan helpen in de vluchtelingenkampen.

‘Ik meldde me aan bij Artsen zonder Grenzen en pikte vluchtelingen op om ze naar de verschillende kampen op het eiland te brengen. Ik heb geen doden gezien, maar het beeld van extreem vermoeide mensen die heel veel nare dingen hebben doorstaan, maakt heel veel indruk. Het was maar drie maanden, maar is het minimale wat ik kon doen.’

Schuiven

De vluchtelingencrisis is een van de ontwikkelingen die Tsagkroni onderzocht voor het onlangs verschenen boek Radicalisation and Crisis Management. De universitair docent politicologie beschrijft daarin hoe rechts-radicale partijen in verschillende landen opereren in het migratiedebat, covid, Brexit en de economische crash in 2008. ‘Ik was vooral geïnteresseerd in hoe ze gebruikmaakten van deze crises om meer macht en invloed te krijgen.’

Wat Tsagkroni opviel, is hoe dicht de partijen bij hun ideologie blijven, óók de PVV. ‘Ik had dat niet verwacht. Je moet de aandacht van het electoraat blijven houden. Vaak zie je dat partijen dan wat gaan schuiven en een beetje wegbewegen van de oorspronkelijke ideologie. Radicaal-rechts doet dat nauwelijks. Ze zijn vrij eerlijk in waar ze voor staan en wijken daar door de tijd heen nauwelijks van af.’

‘Ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord’

Heel soms maakt Wilders een koerscorrectie. ‘Hij is voorstander van een Nexit, het uit de EU stappen van Nederland. Maar toen duidelijk werd dat de Brexit niet goed uitpakte en super messy werd, richtte hij zich weer vooral op het nativisme: het land beschermen tegen invloeden van buiten.’

Een van de redenen dat Brexit überhaupt kon plaatsvinden, was de vluchtelingencrisis en de discussie over migratie. ‘Maar ook belangrijk was dat een groot deel van de Britten door de overheid generatie op generatie is verwaarloosd. Bijvoorbeeld in de gebieden waar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw de mijnen zijn gesloten.’ Dat zorgde voor verlies van vertrouwen in de traditionele partijen en versterkte Ukip, de partij die fel campagne voerde voor Brexit.

‘In Nederland is de situatie anders, maar ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord en dat verklaart deels de stem op Wilders.’

Sfeer

Tsagkroni, die toen nog in Londen werkte, merkte aan den lijve hoe de sfeer veranderde toen de discussie over Brexit oplaaide. ‘Ik ben naar Leiden vertrokken na het referendum. Een dag na die verkiezing ben ik bewust gaan solliciteren naar een baan in een ander land. Ik woonde er tien jaar en het kwam erop neer dat de Britten zeiden: “Wij willen je niet meer”. Ik voelde de dreiging op straat. Als ik Grieks sprak met mijn moeder, kregen we vervelende opmerkingen als: “Ga terug naar je eigen land!” Ik had het gevoel dat ik ergens anders heen moest.’

De PVV is ook succesvol omdat andere partijen in Nederland de keuze maakten om mee te gaan in de retoriek van Wilders. De VVD maar ook de PvdA wilden de PVV counteren door in hun verhaal mee te gaan. ‘Toen ik hier net woonde, begin 2017, zat die brief van Rutte waarin migranten en expats direct werden aangesproken in mijn brievenbus.’

In de zogeheten ‘Doe normaal of ga weg’-brief die ook in dagbladen werd gepubliceerd staat onder andere dat er een ‘groeiend ongemak’ is over mensen die ‘onze vrijheden misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid’. Rond dezelfde tijd zei PvdA-leider Diederik Samsom in NRC dat Marokkaanse jongeren een ‘etnisch monopolie’ hadden op overlast.

‘Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen’

Tsagkroni: ‘Als je het verhaal van de PVV overneemt, kiezen mensen voor het origineel. De VVD en de PvdA verliezen dan hun identiteit. De PVV niet. Dat zorgt voor loyaliteit onder hun kiezers.’

Tegelijkertijd trekt radicaal-rechts in heel Europa veel kiezers omdat mensen zich door globalisering steeds meer onthecht voelen. ‘Mensen zijn bang voor het verliezen van hun identiteit en connectie met anderen. Dat gevoel van gemeenschap zie je meer bij de radicaal-rechtse partijen, dat willen mensen graag.’

Het is voor linkse partijen lastig om te ageren tegen rechts, vooral als er een crisis is. ‘Bij radicaal-rechtse partijen zijn de vijanden vrij duidelijk: migranten, de islam, de elite. Als je zelf geen baan of huis kunt vinden, dan is de migrant een ideale zondebok. Bij een crisis is er een dreiging, een gevoel van ongemak. Radicaal-rechts maakt gebruik van die negativiteit.’

Behoefte

De grote vijand van links is een stuk abstracter. ‘Het kapitalisme als zondebok is een ander soort emotie. We leven in een superkapitalistische maatschappij, veel linkse mensen leven zelf ook erg kapitalistisch. Ga dan maar mensen ervan overtuigen dat je dat moet aanpakken. Kiezers kunnen zich daar maar moeilijk toe verhouden. Het is aan de partijen om hier een antwoord op te bedenken.’

Soms is links wel succesvol. Na de economische crisis in 2008 behaalden sommige linkse, populistische partijen in Europa een flinke winst: Podemos in Spanje en SYRIZA in Griekenland bijvoorbeeld. ‘Sindsdien is het populistisch-linkse partijen niet meer gelukt een groot deel van het electoraat voor zich te winnen.’

Als zelfbenoemde outsider zag Tsagkroni de stemming ook in Nederland veranderen. ‘Maar er was veel trots op het Hollandse progressivisme, een deel van de nationale identiteit. De maatschappij is veranderd en veel conservatiever geworden. Als dat gebeurt, moet je proberen te begrijpen waarom en luisteren naar mensen in de samenleving. Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen. Er is een behoefte bij deze kiezers. Zij zien problemen, daar moet je rekening mee houden, en met oplossingen komen waar zij wat aan hebben.’

UNIVERSITEIT LEIDEN

Van sensatie tot zingeving: waarom extreem-rechts lokt

Wat beweegt Nederlanders lid te worden van radicaal- en extreem-rechtse groeperingen? Promovendus Nikki Sterkenburg volgde diverse activisten. ‘Sommigen hebben het gevoel dé aangewezen persoon te zijn om op te komen voor het Nederlandse volk.’ Promotie op 19 mei.

De laatste jaren laten Nederlandse rechts-extremisten vaker van zich horen: ze dreigen bijvoorbeeld op internetfora asielzoekerscentra af te branden, gooien ruiten in van moskeeën of fantaseren in appgroepen over het plegen van aanslagen. Het risico op gewelddadige acties door individuele rechts-extremisten neemt toe, zo waarschuwde de AIVD onlangs in haar jaarverslag.

Nazi-groepen

Buitenpromovendus Nikki Sterkenburg is gefascineerd door de vraag waarom mensen lid worden en blijven van zo’n groepering. ‘Het is voor het eerst in twintig jaar dat er een dergelijk uitgebreid onderzoek is gedaan waarbij rechts-extremisten zelf aan het woord komen.’ Drie jaar lang, van 2015 tot 2018, volgde en interviewde de onderzoeker 36 activisten. En ook daarna hield ze nog contact met hen. Zij waren actief bij groeperingen als Identiteit Verzet, Erkenbrand, DTG, kleine neonazi-verbanden of waren een soort freelancers die nergens lid van waren. Sterkenburg: ‘Ik sprak met hen over wie ze zijn, wat aan hun activisme voorafging, wat ze doen en waarom ze daarvoor kiezen.’

Motieven van activisten

Op basis van de interviews onderscheidt Sterkenburg diverse motieven om toe te treden: ‘De spanningzoekers willen graag provoceren. Politieke zoekers zijn teleurgesteld in de politiek en zoeken naar alternatieven. Sociale zoekers willen vriendschap met geestverwanten en ideologische zoekers zien aansluiting als de ultieme zelfverwerkelijking.’ De door haar gevolgde activisten hadden uiteenlopende achtergronden en opleidingsniveaus. De meesten waren tussen de 25 en 40 jaar oud. ‘Er lijkt weinig aanwas van jongeren te zijn.’

‘Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen’

Missie om Nederland te redden

De motieven van toetreders zijn dikwijls divers, maar degenen die actief blijven, worden vooral gedreven door zingeving: ze willen betekenis geven aan hun leven en activiteiten ondernemen die ertoe doen, aldus Sterkenburg. ‘Zelfs al hebben ze hierdoor ruzie met familie en problemen met hun werkgever. Ze hebben het gevoel dat zij dé aangewezen persoon zijn om op te komen voor het Nederlandse volk, waarbij ze dus vooral de autochtone, witte Nederlandse bevolking bedoelen.’

Wel of geen geweld

De activisten kunnen onderling zeer verschillen in hun ideologische denkbeelden en mening of het gebruik van geweld gerechtvaardigd is. ‘Er zijn geïnterviewden die geweld als legitiem middel zien en dat ook toepassen, bijvoorbeeld door op straat vechtpartijen aan te gaan met mensen met een migratieachtergrond. Maar er zijn ook geïnterviewden die het alleen bij demonstraties en geweldloze acties houden.’

Vertrouwen van activisten winnen

Jarenlang bezocht Sterkenburg demonstraties, acties en borrels om haar doelgroep beter te leren kennen. ‘In contact komen met gesloten werelden is een kwestie van een lange adem, zeker wanneer je meteen duidelijk maakt dat je journalist en onderzoeker bent. Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen, al duurde het bij sommigen wel twee jaar voordat ze instemden met een interview.’

Online bedreigingen

Het onderzoek verliep naar eigen zeggen zonder al te grote obstakels, maar de laatste tijd kwamen er intimiderende reacties. Sterkenburg: ‘Voor mijn eigen onderzoeksgroep ben ik nooit bang geweest. Ik heb altijd goede afspraken met activisten gemaakt en ze weten dat ik hun denkbeelden niet deel. Maar inmiddels heb ik vanuit de digitale rechts-extremistische wereld wel de nodige bedreigingen gekregen.’ De aard van de bedreigingen houdt ze liever voor zichzelf.

Op 20 mei verschijnt ook een journalistieke editie van het proefschrift bij uitgeverij DasMag: ‘Maar dat mag je niet zeggen’

Bannerfoto ANP/Joris van Gennip: foto van een demonstratie van extreem-rechts in Den Haag

Reacties uitgeschakeld voor Noot 86/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 85A/Waarschuwing

[85A]
De anti-apartheidsstrijd was een decennialange binnenlandse en internationale beweging tegen het Zuid-Afrikaanse rassenscheidingsregime, voornamelijk actief tussen 1950 en 1994. Het verzet combineerde nationale burgerlijke ongehoorzaamheid met wereldwijde sancties en culturele boycots, wat in 1994 leidde tot de eerste democratische verkiezingen. [1234]
De strijd laat zich opdelen in een aantal cruciale elementen:
  • Binnenlands verzet: Grote groepen in Zuid-Afrika kwamen in opstand via massale campagnes, stakingen en burgerlijke ongehoorzaamheid. Organisaties als het African National Congress (ANC) speelden hierin een hoofdrol.
  • Internationale solidariteit: Wereldwijd ontstonden massabewegingen, waaronder de Britse Anti-Apartheid Movement (AAM), die boycot- en desinvesteringscampagnes voerden. [12]
  • Culturele en politieke druk: Muziek, kunst en cultuur vormden een belangrijk wapen; zogenaamde freedom songs werden gebruikt als uiting van verzet en troost. Zowel de Verenigde Naties als internationale overheden voerden zware diplomatieke en economische sancties in. [123]
  • Politieke gevangenen: Sleelfiguren zoals Nelson Mandela werden symbool voor de strijd, brachten decennia in gevangenschap door en leidden het land na hun vrijlating naar een democratische republiek. [1]
De anti-apartheidsbeweging wordt gezien als een van de meest succesvolle voorbeelden van internationale burgeroorlog en geweldloze conflictbemiddeling in de 20e eeuw. [12]
WIKIPEDIA
ANTI-APARTHEIDSBEWEGING
WIKIPEDIA
AFRICAN NATIONAL CONGRESS

Reacties uitgeschakeld voor Noot 85A/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 85/Waarschuwing

[85]
HUMAN RIGHTS WATCH

South Africa: New Waves of Xenophobic Attacks

Stop Scapegoating Migrants; Ensure Protection Measures, Accountability

https://www.hrw.org/news/2026/05/20/south-africa-new-waves-of-xenophobic-attacks

(Johannesburg) – Vigilantes in South Africa have carried out violent xenophobic attacks targeting African and Asian foreign nationals in recent weeks, with little or insufficient apparent response from the police and other authorities, Human Rights Watch said today.

In April and May 2026, a citizen-led movement, March and March, that advocates more stringent immigration enforcement in South Africa organized demonstrations against undocumented migrants in major cities including PretoriaJohannesburg, and Durban, with violent and sometimes fatal results.

“South Africa’s constitution and international human rights law protects the right to protest, but that does not include permission to commit violence,” said Nomathamsanqa Masiko-Mpaka, South Africa researcher at Human Rights Watch. “The authorities should not allow vigilante groups to violently target foreign nationals and instead need to protect them and bring those who harm them to justice.”

Since 2008—when 62 people, including 21 South Africans, 11 Mozambicans, 5 Zimbabweans and 3 Somalis, were killed—South Africa has been grappling with intermittent but widespread xenophobic harassment and violence against African and Asian foreign nationals living in the country, whether refugees, asylum seekers, or both documented and undocumented migrants.

Sporadic waves of violence erupted against foreign nationals in 2015, 2019—primarily targeting Nigerian nationals—and 2021-2022, with the rise of vigilante groups like Operation Dudula (“force out” in Zulu). Since 2024, the country’s deteriorating socioeconomic conditions, including an unemployment rate of over 43 percent, coincided with the rise of anti-immigrant activism and the formation of newer vigilante groups like March and March.

These groups scapegoat foreign nationals as the cause of South Africa’s economic woes, poor service delivery, and high rates of crime, despite studies that disprove these claims.

These groups have prevented foreign nationals from accessing health care and education in public facilities. In November 2025, the South Gauteng High Court granted an injunction against Operation Dudula, prohibiting its supporters from blocking migrants access to healthcare facilities.

Mpho Makhubela, a member of the Consortium for Refugees and Migrants in South Africa (CoRMSA) and an activist in the Kopanang Africa Against Xenophobia (KAAX) coalition, noted with concern the opportunistic nature of these groups.

“Vigilante groups feed off the country’s frustrations and socioeconomic rights regression, unemployment, [and] lack of efforts to address the equity gaps that we have as a country,” he said. “The reality is that the country has been faced with the enormous task of addressing the legacies of apartheid.”

A 43-year-old Cameroonian shop owner in Durban, who has lived in South Africa for nearly 20 years, said that people he believed to be affiliated with March and March attacked him on April 17, 2026, during protests in Durban targeting foreign-owned shops.

He closed his shop, locked the doors, and turned off the lights, but a group of approximately ten men broke down his door and, using a derogatory term, asked two South African women who run a hair salon in the shop about him. “They whipped me and my three colleagues who are not South African with golf sticks and sjamboks [heavy whips], and sprayed pepper spray on us,” he said. “They also used stun guns on us. We ran outside the shop, while unable to see clearly. They followed us outside and whipped us … no one came to assist us.”

The shop owner is married to a South African woman and lawfully living in South Africa, but he said his attackers did not seek to clarify his migration status. No law enforcement officers came to protect him, he said, similar to reports in previous years that South African police officers failed to protect foreign nationals, or worse, aided the attackers. The shop owner has not opened an assault case, as he does not have faith in the country’s criminal justice system.

Human Rights Watch has not verified reported cases of foreign nationals who died at the hands of vigilante groups during the demonstrations. However, a credible source described an episode days before the most recent protests in which police beat, tortured, and then placed a Malawian national in the trunk of a car after he did not produce proper documentation. The man died from his injuries.

On April 27, United Nations Secretary General António Guterres expressed concerns over the reported xenophobic harassment, discrimination, and attacks in South Africa. The African Commission on Human and Peoples’ Rights expressed similar concerns, calling on the government to investigate violence against foreign nationals and to ensure those responsible are held accountable and that affected migrants have access to justice and protection.

South Africa’s Constitution guarantees human rights, dignity, and equality to all within its borders, not only citizens. South Africa is party to the International Covenant on Civil and Political Rights and the African Charter on Human and Peoples’ Rights, both of which impose obligations for states to protect everyone in their jurisdiction against attacks motivated by discrimination, including on grounds of ethnicity, social origin, or birth.

South Africa is also party to the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; attacks on foreign nationals have been a matter of concern for the committee that monitors state compliance with the convention for over a decade.

In December 2023, the committee called on South Africa to “take measures to effectively combat organized vigilante groups”; “provide victims of discriminatory acts with adequate redress and support”; “ensure their protection, as well as the protection of their property”; and “adopt measures to ensure accountability and end impunity, including by conducting effective, thorough and impartial investigations into all reports of abuse and violations of human rights perpetrated against non-citizens, and prosecute and punish those convicted adequately with penalties commensurate with the offences.”

“South African authorities should intensify efforts to address anti-immigrant sentiments and violence to ensure the safety and protection of at-risk foreign nationals in the country,” Masiko-Mpaka said. “Vigilante groups need to be held fully accountable, including through effective criminal prosecutions.”

END

Reacties uitgeschakeld voor Noot 85/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 84/Waarschuwing

[84]
AI-overzicht
Xenofobie is een irrationele angst of haat voor vreemdelingen en alles wat onbekend of anders is. Het woord komt uit het Oudgrieks: xénos (vreemdeling) en phóbos (angst). Het uit zich vaak in uitsluiting, vooroordelen en vijandigheid gebaseerd op iemands afkomst, cultuur of nationaliteit. [1234]
Kernmerken en achtergrond:
  • Vreemdelingenhaat: Hoewel het letterlijk angst betekent, wordt de term in de praktijk synoniem gebruikt voor discriminatie en afkeer van buitenlanders. [12]
  • Verschil met racisme: Waar racisme uitgaat van de superioriteit van een bepaald ras, richt xenofobie zich specifiek op de angst voor ‘de vreemdeling’ of het onbekende. [1]
  • Oorzaken: Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het vaak voortkomt uit een combinatie van natuurlijke groepsvorming en maatschappelijke triggers (zoals politiek of media) die angst voeden. [12]
In België en Nederland is discriminatie en haat zaaien op basis van ras of afkomst strafbaar. Wil je meer weten over de wetgeving of discriminatie melden, dan kun je terecht bij instanties zoals Unia in België of het College voor de Rechten van de Mens in Nederland. [12]
Meer weten over de psychologie achter dit fenomeen? Lees de achtergrondartikelen over dit onderwerp via NRC of beluister de verdiepende podcast van NRC Onbehaarde Apen.
WIKIPEDIA
XENOFOBIE

Reacties uitgeschakeld voor Noot 84/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 83/Waarschuwing

[83]
AI-overzicht
Anti-zwart racisme en xenofobie zijn nauw met elkaar verbonden, maar kennen andere juridische en sociologische definities. Waar xenofobie angst of afkeer is voor alles wat vreemd of onbekend is, richt anti-zwart racisme zich specifiek op etniciteit, huidskleur en een koloniale geschiedenis. [12]
De belangrijkste verschillen en overeenkomsten zijn als volgt:
  • Xenofobie: Dit is de angst voor of afkeer van vreemdelingen. Het is vaak gebaseerd op nationaliteit of iemands herkomst uit een ander land, en kan in de praktijk omslaan in discriminatie. [12]
  • Anti-zwart racisme: Dit is een specifieke, structurele vorm van discriminatie gericht tegen mensen van Afrikaanse afkomst. Het beperkt zich niet tot ‘angst voor het onbekende’, maar is een systeem van ongelijkheid en geïnstitutionaliseerde vooroordelen dat geworteld is in het koloniale- en slavernijverleden. [123]
  • Afrofobie: Dit is de term die vaak specifiek wordt gebruikt voor angst en weerzin specifiek gericht op zwarte mensen. Het gaat hierbij om diepgewortelde negatieve beeldvorming. [1]
Hoewel xenofobie (vreemdelingenhaat) soms kan overlappen met anti-zwart racisme, is de laatstgenoemde vorm vaak dieper verankerd in structuren en instituties dan louter de angst voor buitenlanders. In Nederland en internationaal wordt benadrukt dat deze vormen van uitsluiting specifiek moeten worden erkend en bestreden. [1234]
Meer informatie over hoe deze concepten functioneren in de praktijk is terug te vinden in definities van het Zwart Manifest of in bredere documenten over het bestrijden van Anti-zwart racisme op Movisie. [12]
AI-overzicht
Anti-Zwart racisme is een specifieke vorm van discriminatie, vooroordelen en uitsluiting gericht tegen mensen van Afrikaanse afkomst. Het is diepgeworteld in een geschiedenis van kolonialisme en slavernij en leidt tot structurele ongelijkheid op de arbeidsmarkt, in het onderwijs en in het maatschappelijk leven. [12345]
De strijd tegen deze vorm van discriminatie wordt in Nederland op meerdere niveaus gevoerd. Enkele belangrijke aspecten en actiepunten zijn:
  • Institutionele aanpak: Organisaties zoals de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme maken de structurele bestrijding van anti-Zwart racisme tot speerpunt in het kader van het Tweede Internationale Decennium van de Verenigde Naties. [1]
  • Erkenning en onderzoek: Kennisinstituten zoals KIS.nl en het Zwart Manifest benadrukken dat erkenning van dit specifieke probleem essentieel is voor effectief beleid. Lokale initiatieven zoals het Actieplan Anti-zwart racisme in diverse gemeenten richten zich op concrete verandering. [12]
  • Cultureel en historisch bewustzijn: Het doorbreken van uitsluitingsmechanismen begint met bewustwording. Organisaties als The Black Archives voeren actieonderzoek uit en bewaren de geschiedenis om hedendaags racisme beter te kunnen begrijpen en bestrijden. [12]
  • Hulp en Melding: Racisme en discriminatie zijn wettelijk verboden. Ervaringen met discriminatie kun je in Nederland melden via lokale antidiscriminatiebureaus of de nationale website SAMEN TEGEN RACISME. [1]
WIKIPEDIA
RACISME
WIKIPEDIA
ANTIRACISME

Reacties uitgeschakeld voor Noot 83/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 82/Waarschuwing

[82]

3. Connecties met extremistische organisaties in Nederland
Vorige maand onthulde de Volkskrant dat verschillende kandidaat-gemeenteraadsleden van FVD connecties hebben met extremistische organisaties zoals de door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in de gaten gehouden Geuzenbond, de nationaalsocialistische Nederlandse VolksUnie (NVU) en het extremistische Voorpost. De nummer 2 in Nieuwegein, Frank Folkerts, zat bij de NVU en noemde de Duitse bezetting een “ideologische bevrijding”. NRC meldde dat een medeoprichter van het door de AIVD als antidemocratisch gekwalificeerde Erkenbrand op de FVD-kandidatenlijst in Amsterdam staat. FVD weigert afstand te nemen van deze connecties. Een woordvoerder van de partij zei in het algemeen wel “ontzettend trots” te zijn op de kandidatenlijsten. Ook op het door de JFVD georganiseerde kerstgala in 2025 waren Nederlandse rechtsextremisten aanwezig, zoals de voor racisme veroordeelde John A. van White Lives Matter en leden van de Geuzenbond.”

De groei van FVD en de normalisering van extreemrechts

19 MAART 2026

De landelijke partij die bij de gemeenteraadsverkiezingen van gisteren de grootste zetelwinst heeft geboekt is Forum voor Democratie (FVD). Het aantal kiezers voor de partij is ten opzichte van 2022 ongeveer verviervoudigd. FVD werd de grootste in Velsen en Epe, en boekte grote winst in gemeenten als Purmerend (van 2 naar 5 zetels), Eindhoven (van 1 naar 3) en Doetinchem (van 1 naar 4). In alle gemeenten waar FVD deelnam lijkt de partij ten minste één zetel te hebben behaald.

Deze goede uitslag voor de partij van Thierry Baudet komt gedeeltelijk doordat FVD in veel meer gemeenten heeft meegedaan (104 gemeenten) dan de andere partijen op uiterst rechts. Het is goed mogelijk dat behoorlijk wat mensen die eigenlijk op bijvoorbeeld JA21 (7 gemeenten), de BBB (29 gemeenten) of de PVV (40 gemeenten) hadden willen stemmen, of enthousiast worden van de verhalen van Gidi Markuszower of Mona Keijzer, uiteindelijk het vakje voor FVD rood hebben gekleurd.

Het aantal gemeenten waarin FVD meedoet is echter niet de enige verklaring voor haar succes. Het afgelopen jaar doet de partij het steeds beter onder kiezers. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van november vorig jaar groeide FVD van drie naar zeven zetels. En qua ledenaantallen is de partij volgens haar eigen rapportages inmiddels de grootste van het land.

Deze groei van FVD is opvallend, want nog niet zo lang geleden werd de partij door veel mensen nog afgeschreven als een marginaal fenomeen.

FVD toch weer in de lift

Na haar oprichting in 2016, en een grote verkiezingsoverwinning bij de Provinciale Statenverkiezingen in 2019, stortte FVD in de jaren daarna langzaam in. Tussen 2019 en 2022 werd FVD gedomineerd door conflict en ophef: het royement van Henk Otten, racistische en antisemitische berichten in appgroepen van jongerenbeweging JFVD, de afsplitsing van onder anderen Joost Eerdmans en Annabel Nanninga, de uitspraken van Baudet tijdens de coronapandemie over kwaadaardige reptielen die de wereld zouden besturen en de maanlanding die niet zou hebben plaatsgevonden. Mede als gevolg van alle ophef bleef het succes van de partij beperkt.

Maar achter de schermen bouwde FVD aan iets nieuws: aan een beweging waarvoor het winnen van zetels slechts één van de kerndoelen is. Geïnspireerd op het Gramsciaanse idee van een cultuurstrijd probeert de partij vooral ook via andere wegen invloed uit te oefenen. Met (initiatieven tot) een eigen datingapp, een cryptomunt, een woningbouwvereniging, voedselpakketten en scholen hoopt FVD een moderne zuil op te richten die vooral jongeren moet aanspreken en ideologisch moet scholen.

Door recent Lidewij de Vos naar voren te schuiven als het nieuwe gezicht van de partij probeert FVD bovendien een imagoverandering te bewerkstelligen. Terwijl de media Baudet lange tijd links lieten liggen vanwege zijn complottheorieën en extreme uitspraken, wordt De Vos wél uitgebreid geïnterviewd. Tegelijkertijd hanteert de partij een uitgekiende sociale mediastrategie waarmee ze, veel beter dan veel andere partijen, ook veel jongeren weet te bereiken. Deze jongeren zijn actief in de vele organisaties en activiteiten van FVD en vullen deels de kandidatenlijsten voor lokale en nationale verkiezingen.

FVD classificeren

En zo speelt FVD inmiddels weer een belangrijke rol op de uiterst rechtse flank, zowel in de gemeentelijke als landelijke politiek, en ook als onderdeel van het maatschappelijk middenveld. Maar FVD verschilt fundamenteel van andere partijen op uiterst rechts. Ze is namelijk extreem- in plaats van radicaal-rechts.

Politicologen maken een onderscheid tussen twee soorten uiterst rechtse partijen: radicaal-rechtse en extreemrechtse. Beide soorten propageren een specifieke vorm van nationalisme, ook wel nativisme genoemd, waarin ‘buitenstaanders’ en hun waarden en ideeën worden neergezet als een gevaar voor de natiestaat. Het kan daarbij gaan om bijvoorbeeld vluchtelingen, moslims, joden, mensen met een migratieachtergrond, of een combinatie hiervan. Beide vormen van uiterst rechts leggen bovendien sterk de nadruk op law and order: mensen (lees: buitenstaanders) die zich niet aan de regels en normen houden moeten hard worden aangepakt.

Maar radicaal- en extreemrechts verschillen op één cruciaal punt: waar radicaal-rechtse partijen zich afzetten tegen de liberale democratie, zetten extreemrechtse partijen zich af tegen de democratie tout court. Voor radicaal-rechtse partijen geldt dat zij de electorale democratie (bijv. het proces van verkiezingen en een vertegenwoordigend parlement) respecteren, maar opvattingen hebben die op gespannen voet staan met liberale principes en instituties zoals individuele rechten en vrijheden (zoals de vrijheid van religie of onderwijs) en het idee van checks and balances (bijvoorbeeld de corrigerende rol van de rechterlijke macht). Extreemrechtse partijen, daarentegen, geloven niet in cruciale aspecten van de democratie, streven uiteindelijk naar een niet-democratisch model van besluitvorming, en/of propageren geweld als een manier om politieke doelen te bereiken.

Het onderscheid tussen extreem- en radicaalrechts is dus zeer fundamenteel, maar kan in de praktijk soms lastig te maken zijn. Extreemrechtse partijen hebben er immers belang bij om zichzelf als gematigder voor te doen dan ze eigenlijk zijn. Hierbij maken zij bijvoorbeeld gebruik van frontstage en backstage retoriek, waarbij ze gematigdere taal gebruiken wanneer zij voor een algemeen publiek spreken, en extremere taal wanneer zij voor de eigen achterban staan. Juist daarom is het van belang om niet alleen naar partijprogramma’s te kijken wanneer vastgesteld wordt of een partij mogelijk extreemrechts is.

Bovendien zijn er een aantal aanvullende ideologische indicatoren die kunnen wijzen op het extreemrechtse karakter van een partij, zoals het aanhangen van antisemitisme, biologisch racisme, en wit superioriteitsdenken. Andere klassieke extreemrechtse ideeën om alert op te zijn, zijn pleidooien voor een witte etnostaat, omvolking, en remigratie. Over deze elementen bij FVD raden wij deze doorwrochte analyse van historicus Robin te Slaa aan.

Veel radicaal-rechtse partijen distantiëren zich van rechtsextremisme, zeker wanneer zij door andere partijen geaccepteerd willen worden en regeringsverantwoordelijkheid willen nemen. Het Rassemblement National van Marine Le Pen in Frankrijk is hier een goed voorbeeld van. Die partij doet er alles aan om iedere associatie met extreemrechts te vermijden om zo de presidentsverkiezingen van 2027 te kunnen winnen.

FVD kiest voor een heel andere benadering. Laat ons vijf voorbeelden geven.

1. Van Houwelingen en tribunalen

In een Kamerdebat in 2021, ten tijde van de coronacrisis, vroeg Tweede Kamerlid namens D66, Sjoerd Sjoerdsma, of FVD’er Pepijn van Houwelingen afstand wilde nemen van de vergelijkingen die hij had gemaakt tussen het coronabeleid van het kabinet en het optreden van de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog. Van Houwelingen zei toen: “U bent niet in staat mijn vraag te beantwoorden, logisch, want uw misdaden! De misdaden van de heer Sjoerdsma zijn ook niet te vergelijken met een bepaalde periode omdat ze onvergelijkbaar zijn. Ze zijn op een wereldwijde schaal, zoals we van de globalisten nu kunnen verwachten. U moet zich diep en diep schamen. En uw tijd komt nog wel. Er komen tribunalen.” Dergelijke uitspraken zorgen ervoor dat intimidatie en bedreigingen steeds normaler worden.

2. Van Meijeren en geweld

In 2022 deed FVD-Kamerlid Gideon van Meijeren twee uitspraken die de grens opzoeken als het gaat over het gebruik van geweld. Bij een boerenprotest zei hij dat “het niet altijd gezond is als er een taboe rust op het gebruik van geweld”. Eerder zei hij al “te hopen op een revolutionaire beweging die zich heel duidelijk onderscheidt van een protestbeweging en die bij wijze van spreken zou optrekken naar het parlement”. In eerste instantie veroordeelde de rechter in juni 2024 Van Meijeren voor opruiing (het aanzetten tot strafbare feiten of gewelddadig optreden tegen de overheid) wegens deze uitspraken. Recent werd hij in hoger beroep alsnog vrijgesproken, maar de rechter constateerde wel: “De verdachte heeft met zijn uitlatingen … de strafrechtelijke grens opgezocht”.

3. Connecties met extremistische organisaties in Nederland

Vorige maand onthulde de Volkskrant dat verschillende kandidaat-gemeenteraadsleden van FVD connecties hebben met extremistische organisaties zoals de door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in de gaten gehouden Geuzenbond, de nationaalsocialistische Nederlandse VolksUnie (NVU) en het extremistische Voorpost. De nummer 2 in Nieuwegein, Frank Folkerts, zat bij de NVU en noemde de Duitse bezetting een “ideologische bevrijding”. NRC meldde dat een medeoprichter van het door de AIVD als antidemocratisch gekwalificeerde Erkenbrand op de FVD-kandidatenlijst in Amsterdam staat. FVD weigert afstand te nemen van deze connecties. Een woordvoerder van de partij zei in het algemeen wel “ontzettend trots” te zijn op de kandidatenlijsten. Ook op het door de JFVD georganiseerde kerstgala in 2025 waren Nederlandse rechtsextremisten aanwezig, zoals de voor racisme veroordeelde John A. van White Lives Matter en leden van de Geuzenbond.

4. Connecties met extremisten buiten ons land

Al in 2017 kwam Baudet in opspraak omdat hij de Amerikaanse rechtsextremist Jared Taylor ontving om met hem van gedachten te wisselen toen hij door Erkenbrand naar Nederland was gehaald. Ook onderhoudt FVD al jaren nauwe banden met Dries van Langehove, een Vlaamse rechtsextremist die in 2024 definitief veroordeeld is voor onder meer aanzetten tot en verspreiden van racisme en negationisme. Van Langehove was te gast op de FVD-zomerschool in 2018, mocht aanschuiven bij het YouTube programma Forum Inside, en de partij voerde campagne om hem financieel te steunen. Begin 2026 bezocht Massimo Etalle, FVD-gemeenteraadslid in Den Haag, en partner van Lidewij de Vos, een remigratieconferentie georganiseerd door de omstreden Oostenrijkse rechtsextremist Martin Sellner. En op het eerdergenoemde JFVD-kerstgala bleken extreemrechtse kopstukken uit Duitsland, Ierland, en Slovenië aanwezig. FVD werkt internationaal ook structureel samen met extreemrechtse partijen. Zo is zij op Europees niveau lid van Europe of Sovereign Nations, opgericht door de Duitse AfD, dat al langere tijd als extreemrechts wordt geclassificeerd. Andere leden van de organisatie zijn de omstreden Poolse partij Konfederacja en het Franse Reconquete van Eric Zemour.

5. Verheerlijking van terrorisme en het naziregime

In de appgroepen van de jongerenvleugel van de partij, JFVD, heeft Timon Busscher de extreemrechtse terroristen Anders Breivik uit Noorwegen en Brenton Tarrant uit Nieuw-Zeeland, die samen meer dan 100 onschuldige burgers hebben vermoord, “het goddelijke duo” genoemd. Hij plaatste ook een geluidsopname, waarin hij het Horst Wessellied zingt. Dat was het officiële partijlied van de NSDAP, de partij van Adolf Hitler. Busscher staat op plek 3 bij de gemeenteraadsverkiezingen in Den Haag. Marlon U., psychologiestudent aan de Vrije Universiteit en oprichter van de uiterst rechtse Vrijmoedige Studentenpartij (VSP), die nauwe banden met FVD onderhoudt, zong in het universiteitsgebouw meerdere keren het lied Erika, dat door het Duitse naziregime als propaganda werd gebruikt. Ook hebben Baudet en zijn partij regelmatig antisemitische complottheorieën onderschreven.

Normalisering van extremisme

FVD heeft er een sport van gemaakt om dit soort uitspraken en connecties te bagatelliseren. Ze zouden als grap bedoeld zijn, uit hun context zijn gehaald, of van zo lang geleden zijn dat het onzinnig is er nog over te beginnen. De partij haalt de schouders op en gaat verder. Juist deze reactie versterkt de verdenking van rechtsextremisme bij FVD. Zolang de partij geen duidelijke afstand neemt van rechtsextremistische organisaties en ideeën, en deze actief normaliseert, is het gerechtvaardigd om haar als extremistisch te bestempelen.

Bovendien laat het succes van de partij bij de gemeenteraadsverkiezingen zien dat extreemrechts gedachtegoed langzaam als ‘gewoner’ gezien wordt. Binnen het uiterst rechtse kamp lijkt de meest zorgelijke stroming – namelijk de stroming die het meest vijandig staat tegenover de democratie – terrein te winnen. Ideeën die nog niet zo lang geleden politiek onacceptabel waren, worden tegenwoordig makkelijker omarmd.

De democratie lijkt geen vaststaande verworvenheid meer te zijn. Dat is misschien wel de belangrijkste en meest zorgwekkende les van de recente opmars van FVD.

NOS

‘Racistische en extreemrechtse eregasten op kerstgala jongerentak FvD’

24 JANUARI 2026

Op het kerstgala van de jongerentak van Forum voor Democratie waren vorige maand gasten met racistische, identitaire en extreemrechtse opvattingen. Dat blijkt uit onderzoek van de Volkskrant(opent in nieuw venster). De krant noemt onder anderen de Nederlander John A., de Duitser Severin Köhler en de Sloveen Zan Zalec.

John A. werd vorig jaar tot een halfjaar cel veroordeeld voor de projectie van racistische teksten op de Erasmusbrug tijdens de jaarwisseling van 2022 naar 2023. Hij is een van de gezichten van White Lives Matter, een extremistische groep die gelooft dat het witte ras wordt bedreigd en beschermd moet worden.

De NOS keek in 2023 mee in het Telegram-kanaal van de groep. In een manifest stond dat de groep een land nastreeft waar minimaal 99 procent van de inwoners “blank” is. De mensen voor wie dat niet geldt, mogen tijdelijk verblijven als dat “ten gunste van de Blanken” is.

AIVD waarschuwt voor vechtclubs

John A. is ook lid van Active Club Dietsland. Dat is een van de rechts-extremistische vechtclubs waar de AIVD sinds enkele jaren voor waarschuwt. Die groepen bereiden zich volgens de inlichtingendienst voor op de in hun ogen “onvermijdelijke rassenstrijd”.

Voorzitter Iem Al Biyati van de jongerentak van FVD zegt in de Volkskrant hier niets van te weten. “Wat is een active club? Wat wordt daarmee bedoeld? (…) Zegt mij niets.” Ze zegt toch dat het goed zou kunnen dat leden van die clubs op het gala waren. “Er waren 300 man.”

Over de aanwezigheid van John A. zegt Biyati: “Zover ik weet, is die John niet veroordeeld wegens geweld, maar voor het uiten van een mening. Wij willen geen gedachtepolitie spelen en mensen uitsluiten vanwege het uiten van bepaalde meningen.”

Identitaire Beweging aanwezig op gala

Op het kerstgala van de jongerentak van FvD waren ook prominente gezichten van de Identaire Beweging, zoals de Duitser Severin Köhler. Hij was lid van de AfD, de partij die door de inlichtingendienst is bestempeld als rechts-extremistisch, maar de AfD zelf zou hem te extreem hebben gevonden. Vorig jaar zou hij daarom uit zijn functie als gemeenteraadslid en voorzitter van de jongerentak zijn gezet.

Vorig jaar werd Köhler gezien bij een bijeenkomst van de bekende Duitse rechts-extremist Götz Kubitschek. Ook onderhield hij banden met Martin Sellner. Köhler was eregast op het kerstgala van JFVD, aldus de Volkskrant. Op het feest waren ook partijleider Lidewij de Vos en Kamerleden Freek Jansen en Tom Russcher aanwezig.

Een andere eregast was de Sloveen Zan Zalec, die al jaren zou optrekken met neonazi’s. Hij postte in 2020 op Instagram een foto van zichzelf met leden van een neonazigroep. De laatste eregast was de Ier John McLoughlin, politicus van de uiterst rechtse National Party.

Remigratie en omvolking

Alledrie de eregasten van het JFVD-gala hebben banden met de Oostenrijker Sellner, die zelf niet op het feest was. Hij kwam in 2024 in het nieuws nadat undercoverjournalisten hadden onthuld dat hij aanwezig was bij een omstreden bijeenkomst van de AfD, waar werd gesproken over massadeportaties. Hij prees bij die bijeenkomst zijn boek over remigratie aan. Daarmee wordt bedoeld het deporteren van mensen op basis van ras, geloof, geaardheid of standpunten.

Sellner praat geregeld over omvolking, een complottheorie die beweert dat niet-witte migranten doelbewust naar Europa worden gehaald om de witte bevolking te vervangen. De Oostenrijker is daarom een Duits inreisverbod opgelegd.

In 2019 werd zijn huis doorzocht omdat hij een donatie had gekregen van de man die in Nieuw-Zeeland 51 moskeegangers had doodgeschoten. Sellner is leider van de Identitaire Beweging in Oostenrijk. De Nederlandse tak heet Identitair Verzet en is door de AIVD aangemerkt als extreemrechts.

In een reactie aan de NOS zegt De Vos dat haar partij bezig is “met onze plannen voor Nederland”. “Wij vinden een reactie op journalistiek van het niveau van het stuk van de Volkskrant zonde van onze tijd.”

Tegen de Volkskrant gaat Al Biyati van de jongerentak wel in op de gekozen eregasten. “We nodigen mensen uit van bevriende politieke partijen. Het is niet aan ons om te oordelen over galagasten.”

NRC

Opmars van extreemrechts op kandidatenlijsten van FVD

4 FEBRUARI 2026
Verkiezingen Meerdere personen die betrokken zijn geweest bij activiteiten van extreemrechtse organisaties staan op de kandidatenlijsten van Forum voor Democratie voor de komende gemeenteraadsverkiezingen.
Forum voor Democratie heeft voor de komende gemeenteraadsverkiezingen diverse kandidaten hoog op de kieslijsten geplaatst die actief waren bij extreemrechtse organisaties. Het gaat om organisaties als de Nederlandse Volks-Unie, Voorpost, de Geuzenbond, Erkenbrand en Pegida.
In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen bleek al dat leden van de beruchte appgroep van de JFVD, de jongerenvereniging waar ook FVD-fractievoorzitter Lidewij de Vos uit voortkomt, hoger dan ooit op de kieslijst waren geplaatst. Op de kandidatenlijsten voor de aankomende gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart prijken niet alleen JFVD’ers die eerder omstreden uitlatingen hebben gedaan, maar ook leden van extreemrechtse actiegroepen. Dit blijkt uit eigen onderzoek door NRC en gegevens van de ‘antifascistische onderzoeksgroep’ Kafka, die NRC heeft geverifieerd door onder meer alle relevante beelden te controleren.

Oprichter Erkenbrand kandidaat in Amsterdam

Een van de opvallendste namen is Reginald Eeckhout, nummer zeven op de kandidatenlijst in Amsterdam. Volgens Kafka was hij medeoprichter van Erkenbrand, een ‘studiegenootschap’ dat in 2018 door de AIVD als een „racistische groepering” werd getypeerd en die vanwege het „antidemocratische gedachtegoed” als „een gevaar voor de democratische rechtsorde” wordt beschouwd. Erkenbrand streeft naar een „blanke etnostaat”, waarin ook voor joden geen plaats zou zijn. Eeckhout is ook actief voor anti-islambeweging Pegida en Voorpost, de ‘heel-Nederlandse actiegroep’ die streeft naar aansluiting van Vlaanderen bij Nederland.
Eeckhout vertrok volgens Kafka in 2017 bij Erkenbrand, waarna hij een jaar later met onder meer Géza Hegedüs Identitair Nederland oprichtte. Hegedüs kwam in 2017 kortstondig in het nieuws nadat hij amper 24 uur lijsttrekker van de PVV in Rotterdam was. Daarna werd hij van de lijst geschrapt toen bleek dat hij in een podcast van Erkenbrand racistische uitspraken had gedaan. Ook had hij zich lovend uitgelaten over een bekende holocaust-ontkenner.
Eeckhout was niet bereikbaar voor commentaar.
Activisten van de Nederlandse Volks-Unie (NVU), een nationaalsocialistische politieke partij, staan ook op de kandidatenlijsten van FVD. Bertus Renes is nummer elf op de lijst in Scherpenzeel. Renes loopt regelmatig mee in demonstraties van de NVU met protestborden waarop teksten als „stop de omvolkers” en „grenzen dicht nu” te lezen zijn, blijkt uit door NRC geverifieerde foto’s. In jaarverslagen van de AIVD is de NVU regelmatig ‘antisemitisch’ en ‘antidemocratisch’ genoemd. NVU-leider Constant Kusters reikt jaarlijks een prijs uit aan de „activist van het jaar” binnen zijn organisatie. De winnaar ontvangt een wisseltrofee in de vorm van een Duitse rijksadelaar.
Een voormalige NVU-activist die voor de FVD de gemeenteraad in wil, is Frank Folkerts. Als nummer twee op de lijst in Nieuwegein is niet uitgesloten dat dat lukt. Folkerts werd in 2014 voor het laatst bij de NVU gezien, tijdens een folderactie in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen in Arnhem, aldus informatie van Kafka. In dat jaar gaf hij ook een interview aan partijblad Wij Europa van de NVU. In 2009 was hij kringleider van de NVU in Utrecht en in 2010 lijsttrekker bij de gemeenteraadsverkiezingen in Overbetuwe.
Voormalig ‘landelijk hubcoördinator’ bij JFVD Timon Busscher staat derde op de kandidatenlijst in Den Haag. In de beruchte JFVD-appgroep, ingezien door deze krant, noemde hij de extreemrechtse terroristen Anders Breivik uit Noorwegen en de Australische Brenton Tarrant „het goddelijke duo”. Lidewij de Vos werkte binnen de JFVD nauw samen met Busscher. De Vos was binnen de jongerenbeweging ‘hubcoördinator’ van de provincies Utrecht en Zuid-Holland.
De lijsttrekker van FVD in Schagen is Kay Burgemeester. Hij schreef in de JFVD-appgroep dat Nederland zonder Joden „geen multiculturele samenleving” zou hebben. In extreemrechtse kringen leeft de complottheorie dat Joden samenlevingen met een oorspronkelijk witte bevolking willen ‘verzwakken’ door er migranten uit andere werelddelen naartoe te sturen.
Ook een voormalig Tweede Kamerlid is op een van de lijsten te vinden. Willem Elsthout zat in de jaren negentig ooit vijf maanden in de Kamer voor de Centrumdemocraten van Hans Janmaat en was vicevoorzitter van de partij. Hij staat elfde op de kandidatenlijst in Haarlem, één plek voor oud-partijleider Thierry Baudet.

Leden van de Geuzenbond

Ook vertegenwoordigd op de kandidatenlijsten van FVD zijn leden van de extreemrechtse jongerenorganisatie Geuzenbond. Deze organisatie wordt in de gaten gehouden door de inlichtingendiensten. Afgelopen zomer werd een lid van deze club opgepakt wegens wapenbezit en het maken van (onderdelen van) wapens en munitie, na een tip van de AIVD. In Nijmegen staat Daan Meershoek tweede op de lijst van FVD. Hij is actief binnen de Geuzenbond, blijkt uit beeldmateriaal dat NRC heeft gecontroleerd. In Rotterdam staan met Tim van Setten (nummer zes) en Vos Leijnse (nummer tien) twee kandidaten op de kieslijst die deelnamen aan activiteiten van de omstreden club. Ook hier is beeldmateriaal van.
Een van de andere organisaties die door de AIVD al jaren onder „extreemrechtse en rechts-extremistische groeperingen” wordt geschaard is Voorpost. Ook bij deze club kwamen verschillende FVD-kandidaten elkaar tegen. Zo hield de omstreden Oostenrijkse rechts-extremist Martin Sellner in januari vorig jaar een nieuwjaarslezing bij Voorpost. Uit beelden die de organisatie plaatste, blijkt dat die lezing onder meer bezocht werd door Jaron Buitelaar, FVD-lijsttrekker bij de komende verkiezingen in Krimpenerwaard, de al eerder genoemde Bertus Renes en de Amsterdamse kandidaat Reginald Eeckhout.
Nummer twee op de lijst in Delft is Kayleigh van Koppen. Samen met de voor racisme veroordeelde John A. bezocht zij afgelopen oktober een anti-immigratieprotest in Amsterdam, waar ze geregeld met de arm om elkaars schouder liepen. Als lid van de racistische en antisemitische organisatie ‘White lives matter’ werd A. in januari in hoger beroep veroordeeld tot zes maanden cel, waarvan vier voorwaardelijk, voor het projecteren van racistische leuzen op de Erasmusburg in Rotterdam. Tijdens de demonstratie in Amsterdam liepen Van Koppen en A. achter een spandoek met daarop de tekst ‘Pro white Anti Israël’. De twee dansten samen op het JFVD-kerstgala in december, blijkt uit een foto op de Facebookpagina van de jongerenorganisatie.
FVD heeft dinsdag en woensdag niet gereageerd op verzoeken van NRC om een reactie.

Reacties uitgeschakeld voor Noot 82/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 81E/Waarschuwing

[81E]

Reacties uitgeschakeld voor Noot 81E/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noot 81D/Waarschuwing

[81D]
WILDERS/”MINDER MAROKKANEN”/IN HIS OWN WORDS
PVV AANHANG SCANDEERT: MINDER MAROKKANEN

Wilders:”Ik zou van iedereen hier een antwoord willen hebben op de volgende drie vragen:”Drie vragen, alsjeblieft geef een helder antwoord, die onze partij, de PVV definieren:”En de eerste vraag is:”Willen jullie meer of minder Europse Unie?”[PVV aanhang scandeert]:”MINDER….! MINDER, MINDER, MINDER MINDER MINDER MINDER……..!Wilders:”De tweede, de tweede vraag is, misschien nog belangrijker:”Willen jullie meer of minder Partij van de Arbeid?” [PVV aanhang scandeert] ” MINDER….! MINDER, MINDER, MINDER MINDER MINDER MINDER……..!Wilders:”En de derde vraag is. En ik mag het eigenlijk niet zeggen, want er wordt aangifte tegen je gedaan en misschien zijn er zelfs D’66 Officieren, die je een proces aandoen, maar de vrijheid van meningsuiting is een groot goed en we hebben niets gezegd wat niet mag, we hebben niets gezegd wat niet klopt, dus ik vraag aan jullie:”Willen jullie, in deze stad en in Nederland, meer of minder Marokkanen?”[PVV aanhang scandeert]  ” ” MINDER….! MINDER, MINDER, MINDER MINDER MINDER MINDER……..!”  ” MINDER….! MINDER, MINDER, MINDER MINDER MINDER MINDER……..!
Wilders:”Dan gaan we dat regelen”GELACH[Wilders glimlacht]

EINDE MINDER MINDER VRAAG OP YOUTUBE

AI-overzicht
De verontwaardiging rondom de ‘minder, minder’-uitspraken van PVV-leider Geert Wilders ontstond in 2014, toen hij zijn achterban vroeg of zij “minder Marokkanen” in Nederland wilden. Dit leidde tot massale maatschappelijke ophef, aangiftes en een jarenlang juridisch proces. [1]
Belangrijke details over deze gebeurtenis en de nasleep:
  • De uitspraak: Tijdens een campagnebijeenkomst in maart 2014 vroeg Wilders aan zijn publiek of zij meer of minder Marokkanen wilden. Toen het publiek “minder, minder” riep, antwoordde hij: “Dat gaan we regelen”. [1]
  • De maatschappelijke reactie: De uitlatingen leidden tot grote verontwaardiging in de politiek en de samenleving. Vele organisaties, politici en burgers spraken zich uit tegen de uitspraken, die zij als discriminerend en racistisch bestempelden. [1]
  • De juridische strijd: De uitspraken resulteerden in een historische rechtszaak. Wilders werd vervolgd voor groepsbelediging en aanzetten tot haat en discriminatie. [1]
  • De uitspraak van de Hoge Raad: In juli 2021 oordeelde de Hoge Raad definitief dat Wilders schuldig was aan groepsbelediging. Hij werd veroordeeld, al kreeg hij uiteindelijk geen straf of maatregel opgelegd. [123]
Uitgebreide analyses van het proces en de uitspraken zijn onder andere terug te lezen bij de NOS en Nederland Rechtsstaat. De achtergronden en context van het strafproces worden daarnaast gedetailleerd beschreven op de Wikipedia pagina over de tweede zaak-Wilders.
NOS

Hoge Raad handhaaft veroordeling Geert Wilders in ‘minder Marokkanen’-zaak

6 JULI 2021

De veroordeling van Geert Wilders voor groepsbelediging in het ‘minder Marokkanen’-proces, is definitief. Dat volgt uit een uitspraak van de Hoge Raad. De procureur-generaal had eerder al geadviseerd om het vonnis van het gerechtshof te handhaven.

Het hof veroordeelde Wilders in september vorig jaar in hoger beroep voor groepsbelediging, maar sprak hem vrij van het aanzetten tot haat en discriminatie met zijn ‘minder Marokkanen’-opmerking op de avond van de gemeenteraadsverkiezingen in 2014. Net als de rechtbank legde het hof hem geen straf op.

Wilders ging tegen de uitspraak in cassatie. Volgens de PVV-leider zouden de politiek en ambtenarij hebben geholpen om hem veroordeeld te krijgen en zou er daarom sprake zijn geweest van een politiek proces. Wilders noemde Nederland een “corrupt land”, omdat “Marokkanen die steden en wijken in de fik steken daar meestal mee wegkomen”.

Verboden

De Hoge Raad oordeelt dat Wilders een groep mensen “met eenzelfde nationale afstamming” heeft beledigd, te weten de Marokkanen die in Nederland wonen. “Groepsbelediging is verboden volgens het Wetboek van Strafrecht”, zei de voorzitter. “Ook een politicus dient zich aan de grondbeginselen van de rechtsstaat te houden.”

Volgens de Hoge Raad ging Wilders met zijn uitlatingen voor een publiek in een Haags café te ver en waren zijn woorden, net als wat het hof eerder zei, “onnodig grievend” voor alle Marokkanen. De voorzitter wees erop dat uitlatingen wel provocerend mogen zijn, maar “niet mogen aanzetten tot onverdraagzaamheid”. “Het recht op de vrijheid van meningsuiting, in het bijzonder dat van een politicus, mag daarom een veroordeling niet in de weg staan”, luidt het oordeel.

Reactie Wilders

Wilders betreurt de uitspraak van de Hoge Raad.

De PVV-leider zegt dat hij zich niks zal aantrekken van de uitspraak. “Niks, maar dan ook helemaal niks. Deze uitspraak bestaat voor mij niet. Ik zal me bij volgende bijeenkomsten uitspreken zoals ik dat altijd doe, ik laat mij niet de mond snoeren.”

Tegen het oordeel van de Hoge Raad is geen beroep meer mogelijk.

EINDE

NEDERLAND RECHTSSTAAT

WILDERS IN HET BEKLAAGDENBANKJE

18 APRIL 2016

https://www.nederlandrechtsstaat.nl/wilders-in-het-beklaagdenbankje/


Het duurde maar liefst twee jaar, maar nu is het dan toch begonnen: het Wilders-proces. Of eigenlijk: het Wilders II-proces, want vijf jaar geleden stond de bekende politicus ook terecht. Waar moet op gelet worden tijdens dit proces? Wat maakt dit proces anders dan vijf jaar geleden? En: in welk spanningsveld moeten de rechters opereren? Een analyse van Geurt Henk Spruyt.

‘Willen jullie in deze stad en in Nederland meer of minder Marokkanen?’ Deze, inmiddels beruchte, vraag stelde Wilders twee jaar geleden op een bijeenkomst van de PVV in Den Haag. Het aanwezige publiek gaf een antwoord door te scanderen: ‘Minder, minder.’ Daarop reageerde Wilders door te zeggen: ‘Dat gaan we regelen’. Deze beruchte vraag vormde niet alleen de opmaat voor het vertrek van een aantal actieve PVV’ers, maar leidde ook tot een golf van verontwaardiging. Duizenden mensen spraken hun afschuw uit en voegden de daad bij het woord door aangifte te doen bij de politie. Het Openbaar Ministerie ging over tot vervolging wegens groepsbelediging (art. 137c Wetboek van Strafrecht) en wegens het aanzetten tot haat en discriminatie (art. 137d Wetboek van Strafrecht).

Wilders I-proces
Het proces vanwege de ‘minder Marokkanen’ uitspraak verschilt van het proces vijf jaar geleden, omdat toen de vraag centraal stond tot hoever kritiek op de islam en op het immigratiebeleid mag gaan. De rechtbank Amsterdam sprak Wilders destijds vrij, om drie redenen. Ten eerste: veel uitlatingen waarvoor Wilders destijds terechtstond, gingen over de islam en niet over moslims. Met een verwijzing naar het zogenoemde Gezwel-arrest[1] overwoog de rechtbank Amsterdam toen:

‘De enkele omstandigheid dat grievende uitlatingen over een godsdienst ook de aanhangers van die godsdienst krenken, is volgens de Hoge Raad niet voldoende om die uitlatingen te kunnen gelijkstellen met uitlatingen over die aanhangers, dus over een groep mensen wegens hun godsdienst. Hieruit leidt de rechtbank af dat de wetgever uitdrukkelijk bedoeld heeft aanzetten tot haat tegen of discriminatie van mensen strafbaar te stellen. Uitlatingen over de godsdienst heeft de wetgever in beginsel buiten het bereik van artikel 137d Sr willen houden.’[2]

Ook een andere overweging van de rechtbank Amsterdam in het Wilders I-proces was opvallend. Bij haat-zaaiende uitlatingen moet er sprake zijn van ‘uitlatingen die een intrinsiek conflictueuze tweedeling schetsen. Om aan te kunnen zetten tot haat, een extreme emotie van diepe afkeer en vijandigheid, moet de uitlating welhaast altijd een krachtversterkend element bevatten.’[3] Dat was de tweede reden waarom Wilders werd vrijgesproken: zijn uitlatingen bevatten geen krachtversterkend element. Ten slotte deed Wilders een aantal uitspraken die doen denken aan de ‘minder Marokkanen’-uitspraak. Hij stelde onder meer: ‘De grenzen gaan nog diezelfde dag dicht voor alle niet-westerse allochtonen’; ‘Iedereen past zich aan onze dominante cultuur aan. Wie dat niet doet, is hier over twintig jaar niet meer. Die wordt het land uitgezet’, en: ‘We hebben een gigantisch probleem met moslims, het loopt aan alle kanten de spuigaten uit, en we komen met oplossingen waarmee je een muis nog niet het hok in krijgt.’ De rechtbank oordeelde dat deze uitspraken zien op mensen, waarbij duidelijk moslims bedoeld worden. Echter, deze uitlatingen zetten toch niet aan tot haat, want ze bevatten geen krachtversterkend element. Doorslaggevend voor de rechtbank om Wilders vrij te spreken, is het feit dat

‘vanuit het perspectief van verdachte deze uitingen noodzakelijk zijn in een democratische samenleving. Hij stelt hiermee naar zijn mening maatschappelijke problemen aan de kaak. De rechtbank stelt vast dat in de periode, waarin de uitlatingen zijn gedaan, de multiculturele samenleving en immigratie een prominente rol hadden in het maatschappelijk debat. Naarmate dit debat heviger is, komt aan de vrijheid van meningsuiting meer ruimte toe. Zoals gezegd, mogen uitlatingen dan zelfs kwetsen, choqueren en verontrusten.’[4]

De uitlatingen van Wilders waren daarmee niet van ‘zodanige aard dat ze vanwege grensoverschrijdendheid strafbaar moeten worden geacht en daarmee uitgesloten van het publieke debat.’[5] Bovendien had Wilders verklaard met de voorgestelde maatregelen niet iedere moslim te willen treffen. Concluderend, de belangrijkste reden om Wilders vrij te spreken is het feit dat hij heeft deelgenomen aan het maatschappelijk debat.

Wilders II-proces: de dilemma’s
En daarmee zijn we ook bij het hart van het Wilders II-proces. Tot waar reiken de grenzen van de vrijheid van meningsuiting voor een politicus? Is het wenselijk dat een rechter politici beknot in hun uitingsvrijheid? In de rechtspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) wordt enerzijds gewezen op de vrijheid van een politicus om bij te dragen aan het politieke en publieke debat. Deze vrijheid is van wezenlijk belang binnen een democratische samenleving. Deze uitspraken mogen kwetsen, choqueren en verontrusten en kunnen slechts om zeer dringende redenen worden beperkt. Anderzijds wordt er door het EHRM ook gewezen op de verantwoordelijkheid van een politicus. Een voorbeeld daarvan vormt de zaak Erbakan, waarbij het EHRM overwoog dat politici in hun openbare uitspraken woorden vermijden die de onverdraagzaamheid zouden kunnen aanwakkeren. In het arrest Féret overwoog het EHRM dat het aanzetten tot uitsluiting van vreemdelingen een fundamentele aantasting van mensenrechten inhoudt en van iedereen, met inbegrip van politici, en bijzondere voorzorg verlangt.[6] De Haagse rechters in het Wilders II-proces staan voor het dilemma welke kant benadrukt moet worden: de vrijheid van een politicus of diens verantwoordelijkheid?

Een ander dilemma voor de rechters in Den Haag betreffen de omstandigheden van het geval. In de Nederlandse rechtspraak is een ‘driestappenmodel’ ontwikkeld dat in (groeps)beledigingszaken standaard is: zijn de uitlatingen op zichzelf beledigend, maakt de context dat anders en zo ja, zijn de uitlatingen dan toch onnodig grievend?[7] De ‘minder Marokkanen’ uitspraak staat in een bredere context. Wilders vroeg het aanwezige publiek ook of zij meer of minder PvdA wilden en meer of minder Europese Unie. In die zin kunnen de drie vragen gezien worden als een retorische simplificatie van het PVV-verkiezingsprogramma. Daar staat tegenover dat de uitspraken doelbewust gebezigd zijn, en dat een PVV-medewerker de aanwezigen had geïnstrueerd om duidelijk ‘minder, minder’ te scanderen. Bovendien kan betoogd worden dat de ‘minder Marokkanen’ uitspraak onnodig grievend is ten opzichte van de Marokkaanse bevolkingsgroep. Wilders heeft zijn uitspraak later wel genuanceerd tijdens een persconferentie.[8] Wilders heeft niet de intentie Marokkanen uit Nederland te zetten, maar hij wil wel minder immigratie vanuit islamitische landen, vrijwillige remigratie bevorderen en criminele Marokkanen uit Nederland zetten door hun paspoort te ontnemen.

Recente rechtspraak
In het Wilders I-proces ging het om kritiek op de islam en het Nederlandse immigratiebeleid in het kader van het maatschappelijke debat. In het Wilders II-proces gaat het om groepsbelediging, maar de vraag is of de ‘minder Marokkanen’ uitspraak gekwalificeerd kan worden als strafbare groepsbelediging of als een legitieme uitlating van een politicus in het kader van het maatschappelijk debat. Niet alleen de rechtsvragen verschillen, ook zijn er recentelijk twee arresten gewezen door de Hoge Raad, waarin hij de grenzen van de vrijheid van meningsuiting aanscherpt. In het arrest Delano Felter, overwoog de Hoge Raad dat een politicus
‘daadwerkelijk in staat moet zijn zaken van algemeen belang aan de orde te stellen ook als zijn uitlatingen kunnen kwetsen, chocqueren of verontrusten, maar anderzijds ook de verantwoordelijkheid die de politicus in het publieke debat draagt om te voorkomen dat hij uitlatingen verspreidt die strijdig zijn met de wet en de met de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat. Daarbij gaat het niet uitsluitend om uitlatingen die aanzetten tot haat of geweld of discriminatie, maar ook om uitlatingen die aanzetten tot onverdraagzaamheid.’[9]

Deze laatste zin is ontleend aan rechtspraak van het EHRM, en bevat een nadere begrenzing van de vrijheid van meningsuiting. Uitspraken van politici mogen niet aanzetten tot onverdraagzaamheid. Niet alleen dit arrest is in het nadeel van Wilders, ook een andere door de Hoge Raad gewezen uitspraak. Daarbij overwoog de Hoge Raad, in navolging van de parlementaire geschiedenis, dat het woord ‘ras’ in artt. 137c en 137d WSr, in de ruime zin moet worden verstaan, en daarmee huiskleur, afkomst of nationale of etnische afstamming omvat.[10] In dit arrest hadden de hoofdverdachte en zijn mededemonstranten gescandeerd: ‘Ali B. en Mustapha, ga toch terug naar Ankara’. Dit werd door de Hoge Raad gezien als het aanzetten tot discriminatie.

Slot
Het tweede proces Wilders leidde opnieuw tot veel commotie over het al dan niet hacken van processtukken en de oproep van Wilders aan rechter Elianne van Rens om op te stappen. Maar dat is niet waar het proces om draait. Het gaat om de fundamentele vraag tot hoever een politicus mag gaan in zijn uitlatingen en wat de strafrechtelijke grenzen van de vrijheid van meningsuiting zijn. Alhoewel twee recentelijk gewezen arresten van de Hoge Raad nadelig uit kunnen pakken voor Wilders, is de uitkomst nog steeds spannend. Hoe zullen de Haagse rechters Wilders’ taak en positie als politicus beoordelen, en hoe zullen zij de -gecompliceerde- omstandigheden van dit specifieke geval meewegen?

 


[1]HR 10 maart 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF0655.
[2]Rb. Amsterdam 23 juni 2011, ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, r.o. 4.2.
[3]Rb. Amsterdam 23 juni 2011, ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, r.o. 4.3.1.
[4]Rb. Amsterdam 23 juni 2011, ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, r.o. 4.3.2.
[5]Rb. Amsterdam 23 juni 2011, ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, r.o. 4.3.2.
[6]Zie ook: Rb. Amsterdam 23 juni 2011, ECLI:NL:RBAMS:2011:BQ9001, r.o. 4.3.1.
[7]HR 14 januari 2003, ECLI:NL:HR:2003:AE7632, NJ2003/261 m.nt. P.A.M. Mevis.
[9]HR 16 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3583, r.o. 4.4.4.
[10]HR 29 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:511, r.o. 3.5.
WIKIPEDIA
TWEEDE ZAAK- GEERT WILDERS

Reacties uitgeschakeld voor Noot 81D/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers

Noten 81B en 81C/Waarschuwing

[81B]
NORMALISERING VAN  EXTREEM-RECHTSE PARTIJEN EN HET OVERTON VENSTER
AI OVERZICHT
AI-overzicht
De normalisering van extreemrechtse partijen is nauw verbonden met het Overton-venster: het spectrum van ideeën dat het publiek acceptabel vindt. Door radicale standpunten herhaaldelijk te uiten en op te schuiven, verschuift de grens van hetgeen als ‘normaal’ wordt beschouwd, waardoor voorheen ondenkbare denkbeelden mainstream raken. [1234]
Wat is het Overton-venster?
Het Overton-venster (vernoemd naar politiek analist Joseph Overton) verdeelt politieke ideeën in een spectrum van ondenkbaar, radicaal en acceptabel, tot gangbaar en beleid. Wat binnen dit venster valt, is niet statisch. Het wordt bepaald door wat de maatschappij tolereert. [1]
Het mechanisme van normalisering
Extreemrechtse en rechts-extremistische groeperingen proberen doelbewust dit venster te verleggen. Dit gebeurt vaak via een aantal specifieke stappen: [1]
  • De schokgrens doorbreken: Door extreme uitspraken of controversiële standpunten te lanceren, verleggen deze partijen de aandacht. Wat voorheen als schandalig werd gezien, wordt nu onderwerp van gesprek. [1]
  • Normalisering door herhaling: Wanneer extreme standpunten (bijvoorbeeld over immigratie of de democratische rechtsorde) constant worden herhaald in debatten, wennen mensen eraan. Het idee verliest zijn scherpe randjes en wordt ‘geaccepteerd’ als legitieme mening. [1]
  • Strategische inbedding: Media en gematigde politieke partijen nemen (soms onbewust) de terminologie of frames van extreemrechts over. Hierdoor wordt het gedachtegoed onderdeel van de reguliere politiek. [123]
Gevolgen voor de politiek en samenleving
Het verschuiven van het Overton-venster naar rechts heeft directe gevolgen. Ideeën die ooit aan de radicale randen van het spectrum stonden – zoals het uitsluiten van specifieke bevolkingsgroepen of het afzwakken van instituties – worden bespreekbaar en kunnen uiteindelijk in wetgeving worden omgezet. [123]
Volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) is dit verschuiven van het maatschappelijk debat een belangrijk doelwit voor rechts-extremistische groepen. De reguliere democratische partijen staan hierdoor voor de uitdaging om hun eigen democratische grenzen te bewaken, zonder de kiezers van deze partijen volledig buiten te sluiten. [123]
Meer achtergrond over de werking van het Overton-venster en de fasen van politieke normalisering vind je via de uitgebreide pagina op Wikipedia. [1]
WIKIPEDIA
OVERTON-VENSTER

[81C]

NORMALISERING VAN  EXTREEM-RECHTSE PARTIJEN EN HET OVERTON VENSTER
AI OVERZICHT
AI-overzicht
De normalisering van extreemrechtse partijen is nauw verbonden met het Overton-venster: het spectrum van ideeën dat het publiek acceptabel vindt. Door radicale standpunten herhaaldelijk te uiten en op te schuiven, verschuift de grens van hetgeen als ‘normaal’ wordt beschouwd, waardoor voorheen ondenkbare denkbeelden mainstream raken. [1234]
Wat is het Overton-venster?
Het Overton-venster (vernoemd naar politiek analist Joseph Overton) verdeelt politieke ideeën in een spectrum van ondenkbaar, radicaal en acceptabel, tot gangbaar en beleid. Wat binnen dit venster valt, is niet statisch. Het wordt bepaald door wat de maatschappij tolereert. [1]
Het mechanisme van normalisering
Extreemrechtse en rechts-extremistische groeperingen proberen doelbewust dit venster te verleggen. Dit gebeurt vaak via een aantal specifieke stappen: [1]
  • De schokgrens doorbreken: Door extreme uitspraken of controversiële standpunten te lanceren, verleggen deze partijen de aandacht. Wat voorheen als schandalig werd gezien, wordt nu onderwerp van gesprek. [1]
  • Normalisering door herhaling: Wanneer extreme standpunten (bijvoorbeeld over immigratie of de democratische rechtsorde) constant worden herhaald in debatten, wennen mensen eraan. Het idee verliest zijn scherpe randjes en wordt ‘geaccepteerd’ als legitieme mening. [1]
  • Strategische inbedding: Media en gematigde politieke partijen nemen (soms onbewust) de terminologie of frames van extreemrechts over. Hierdoor wordt het gedachtegoed onderdeel van de reguliere politiek. [123]
Gevolgen voor de politiek en samenleving
Het verschuiven van het Overton-venster naar rechts heeft directe gevolgen. Ideeën die ooit aan de radicale randen van het spectrum stonden – zoals het uitsluiten van specifieke bevolkingsgroepen of het afzwakken van instituties – worden bespreekbaar en kunnen uiteindelijk in wetgeving worden omgezet. [123]
Volgens de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) is dit verschuiven van het maatschappelijk debat een belangrijk doelwit voor rechts-extremistische groepen. De reguliere democratische partijen staan hierdoor voor de uitdaging om hun eigen democratische grenzen te bewaken, zonder de kiezers van deze partijen volledig buiten te sluiten. [123]
Meer achtergrond over de werking van het Overton-venster en de fasen van politieke normalisering vind je via de uitgebreide pagina op Wikipedia. [1]
WIKIPEDIA
OVERTON-VENSTER

Reacties uitgeschakeld voor Noten 81B en 81C/Waarschuwing

Opgeslagen onder Divers