Jetten: aanvallen op Iran buiten internationaal recht, maar toch begrip
De aanvallen van de VS en Israël op Iran en de daaropvolgende tegenaanvallen van Iran vallen allemaal buiten het internationale recht. Dat zei minister-president Jetten vandaag. Tegelijk zegt hij er begrip voor te hebben dat de VS en Israël hebben willen “ingrijpen” in het nucleaire- en raketprogramma van Iran.
Jetten wijst er daarbij op dat het Iraanse regime “bruut en gewelddadig” is en het internationale recht de Iraanse bevolking al tientallen jaren niet heeft beschermd. Ook stipt hij aan dat Iran milities in de regio steunt, bijvoorbeeld in Libanon en Gaza, die al jaren slachtoffers maken. “Je ziet dat Iran ook al vele jaren het internationale recht aan zijn laars lapt.”
Steun of instemming
Toch is er geen steun van Nederland voor de aanvallen van de VS en Israël, die gelden als bondgenoten. “Deze aanvallen zijn ingezet zonder andere landen vooraf te informeren of consulteren. Er is geen sprake van een verzoek om steun of instemming.” Jetten verwacht ook niet dat dat er alsnog komt.
De premier wil er niet over filosoferen of het de juiste keuze is geweest van die landen om Iran aan te vallen. “Die vraag is nu niet aan de orde, omdat we nog midden in de escalatie zitten”, aldus Jetten. “We moeten er vooral alles aan doen om in de escalatie de Nederlandse en Europese belangen te dienen.”
Dat gaat Nederland mogelijk doen door een marineschip die kant op te sturen. Het kabinet gaat dit weekend gebruiken om te besluiten over de inzet van het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Evertsen. De intentie is om “ja” te zeggen, zei Jetten daarbij. Het gaat nu om bijvoorbeeld de precieze opdracht en de instructies die de militairen meekrijgen. “We willen dat de komende dagen nog een keer doorlopen.”
Charles de Gaulle
Frankrijk wil met het vliegdekschip Charles de Gaulle Europese landen die in de buurt van Iran liggen beschermen tegen mogelijke raket- en droneaanvallen, aldus Jetten. De Evertsen is goed in staat projectielen uit de lucht te halen. “Daarom neemt het kabinet dit verzoek ook zo serieus.”
Het fregat was al met de Charles de Gaulle op trainingsmissie in de Oostzee. Het kabinet besloot deze week al om het fregat met de Fransen te laten meevaren naar de Middellandse Zee en ondertussen de precieze missie te bespreken.
Als het kabinet daartoe besluit, dan krijgt de Tweede Kamer daar na het weekend een zogenoemde artikel 100-brief over.
EINDE
[36]
D66 wil dat Nederland, samen met Europa, opkomt voor vrede, mensenrechten en een eerlijke wereld. Ons buitenlandbeleid is Europees. Met sterke diplomatie, internationale samenwerking en eerlijke handel bouwen we aan veiligheid en stabiliteit – ook voor toekomstige generaties. Democratie, mensenrechten, internationaal recht en internationale solidariteit zijn geen luxe. Nederland is misschien een klein land, maar we zijn groots als we samen met anderen verantwoordelijkheid nemen in de wereld.
- Als sociaal-liberale partij pleit D66 voor het internationaal recht als richtlijn voor internationaal beleid. We zullen ons altijd uitspreken als het internationaal recht wordt geschonden.”
D66 wil dat Nederland, samen met Europa, opkomt voor vrede, mensenrechten en een eerlijke wereld. Ons buitenlandbeleid is Europees. Met sterke diplomatie, internationale samenwerking en eerlijke handel bouwen we aan veiligheid en stabiliteit – ook voor toekomstige generaties. Democratie, mensenrechten, internationaal recht en internationale solidariteit zijn geen luxe. Nederland is misschien een klein land, maar we zijn groots als we samen met anderen verantwoordelijkheid nemen in de wereld.
- Als sociaal-liberale partij pleit D66 voor het internationaal recht als richtlijn voor internationaal beleid. We zullen ons altijd uitspreken als het internationaal recht wordt geschonden.
- Nederland ondersteunt organisaties die bewijsmateriaal van schendingen van mensenrechten en humanitair oorlogsrecht opsporen, bijhouden en documenteren. Bijvoorbeeld in Gaza, waar hulpverleners en journalisten doelwit zijn van Israëlische aanvallen. En in Oekraïne, waar Rusland Oekraïense kinderen heeft ontvoerd en geïndoctrineerd. Daarbij horen vervolgstappen om individuen te bestraffen via het Internationaal Strafhof en overheden via het Internationaal Gerechtshof.
- Internationale handel is de drijvende kracht achter een goed draaiende wereldeconomie en achter de Nederlandse economie. Maar liefst een derde van ons geld wordt in het buitenland verdiend. Europa wordt kampioen vrijhandel door wereldwijd handelsovereenkomsten te sluiten. Mensenrechten, arbeidsomstandigheden, de positie van vrouwen en het milieu zijn leidend in de manier waarop wij met andere landen handel drijven. Zo versterken we onze economie en bouwen we onze afhankelijkheid van landen als China af. We stemmen zo snel mogelijk in met het EU-Mercosur (Brazilië, Argentinië, Uruguay en Paraguay) handelsakkoord.
- In de afgelopen periode is veel schade aangericht door bezuinigingen op internationale samenwerking. We laten zien hoe het wél kan en zien kans voor vernieuwing van internationale samenwerking. We zetten een significante stap naar herstel van het budget naar 0,7% van het bbp. De kosten voor eerstejaars asielzoekers worden zo min mogelijk betaald uit het budget van ontwikkelingssamenwerking aangezien dit budget bestemd is voor internationale armoedebestrijding. We organiseren internationale samenwerking (ontwikkelingssamenwerking) anders, zodat we langdurige investeringen en sterke impact mogelijk maken. We maken duidelijke keuzes over de gebieden waarin we investeren en met welke internationale partners we dat doen. We hebben specifiek aandacht voor de rol en rechten van vrouwen.
- Over de hele wereld krijgen kritische burgers, journalisten en mensenrechtenorganisaties steeds minder ruimte. Dat beschadigt de rechtsstaat en de democratie. Daarom wil D66 dat Nederland organisaties die werken aan democratisering, goed bestuur en vrije media internationaal blijft steunen, zoals ngo’s, politieke partijen en burgerbewegingen. Expliciet steunen we vrouwenrechtenbewegingen en dappere voorvechters die opkomen voor vrouwen- en LHBTIQA+-rechten.
- D66 wil het vetorecht binnen de VN Veiligheidsraad afschaffen.
- Zolang de Verenigde Naties verlamd blijft door de vetomacht in de Veiligheidsraad, moet Nederland zich inzetten voor nauwe samenwerking met alle rechtsordelijke democratieën in de wereld. We treden zoveel mogelijk gezamenlijk op tegen dictatuur, agressie, uitbuiting van mensen, internationale achteruitgang van de natuur, vergiftiging van het milieu en opwarming van het klimaat. Mondiaal beleid met gelijkgezinde staten kan voor iedereen de toekomst veiliger maken.
- We blijven Oekraïners zowel militair als humanitair steunen in hun dappere strijd tegen de Russische agressie. De verdere integratie van Oekraïne in de NAVO is van groot belang voor veiligheid op het Europese continent.
- D66 veroordeelt de continue en grove schendingen van het internationaal recht door Israël. Ook veroordelen we de terroristische aanslag door Hamas op 7 oktober 2023. De genocide in Gaza, de grootschalige vernietiging, het vermoorden en uithongeren van de Palestijnen, en het geweld tegen de Palestijnen door Israëlische kolonisten op de Westelijke Jordaanoever moeten onmiddellijk stoppen. Deze misdaden moeten bestraft worden. Wij pleiten voor een onmiddellijk en duurzaam staakt-het-vuren, ongehinderde humanitaire toegang onder VN-vlag (inclusief structurele steun aan UNRWA) en vrijlating van alle gijzelaars. Nederland moet de gehele regering-Netanyahu sanctioneren, per direct stoppen met de export van wapens en dual-use goederen die mogelijk bijdragen aan het geweld in Gaza, de import verbieden van goederen uit de bezette gebieden en per direct het EU-associatieverdrag opschorten. Vrede begint met gelijke rechten. De onwettige bezetting van de Palestijnse gebieden moet worden beëindigd. D66 wil dat de humanitaire crisis in Gaza zo snel mogelijk wordt gekeerd door hier een internationale VN-gemandateerde interventiemacht in te zetten op basis van de VN-resolutie Responsibility to Protect (R2P) via een spoedsessie van de VN. Nederland moet nu de Palestijnse staat erkennen en het Palestijnse recht op zelfbeschikking bevestigen.
Is de liefde van het kabinet voor het internationaal recht al na één week bekoeld?
‘Internationaal recht is niet het enige kader dat je op deze situatie kunt plakken’. Zo reageerde minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen (CDA) op 2 maart op de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran.
Het heeft slechts een week geduurd voordat het kabinet van premier Rob Jetten (D66) in de knel kwam met het internationaal recht. Twee bondgenoten, de VS en Israël, vielen zaterdag Iran aan, een soeverein land, en liquideerden het staatshoofd.
Zoals Marieke de Hoon, hoofddocent internationaal recht aan de Universiteit van Amsterdam, in NRC onomwonden stelde: dit mag niet onder internationaal recht. Geweld mag alleen als het is geautoriseerd door de Veiligheidsraad of in reactie op een aanval of onmiddelijk dreiging daarvan. Dat was hier ‘heel duidelijk’ niet het geval, aldus De Hoon.
Nederland toont begrip voor aanval op Iran
We mogen aannemen dat de juridisch adviseurs van Berendsen dat ook weten. Het bevorderen – of het ‘verdedigen’ zoals het elders in het coalitieakkoord heet – van het internationaal recht zou moeten leiden tot veroordeling van de aanval op Iran.
Maar daar is de relatie met de VS en Israël het kabinet blijkbaar te dierbaar voor. In Nieuwsuur stelde Berendsen dat hij ‘begrip’ had voor de aanval op Iran en hij deze niet veroordeelde, met als onderbouwing dat het regime in Iran ‘moorddadig’ is.
Zowel bij Nieuwsuur als in andere media vroegen journalisten door: vindt de minister de aanval een schending van het internationaal recht, ongeacht hoe moorddadig het regime in Iran ook is?
Geen ‘zwart-witsituatie’
Berendsen laveerde. Hij noemde dit ‘terechte vragen’, maar vond het niet aan hem om ze te beoordelen. Hij hield vol dat het kabinet voor de internationale rechtsorde staat, maar voegde eraan toe ‘dat het internationaal recht niet het enige kader is dat je op deze situatie kunt leggen.’ Het is volgens Berendsen geen ‘zwart-witsituatie’.
Welk ander kader hanteert de minister dan nog meer? Berendsen noemde opnieuw de moorddadigheid van het Iraanse regime waar een ‘dreiging van uit gaat’. Maar als dat het kader is, mogen ook veel andere landen worden aanvallen.
Want Iran is niet het enige moorddadige regime. Ook bondgenoten van Nederland gaan niet vrijuit, leert alleen al een blik op de genocide in Gaza en op de Israëlische martelkampen. Zonder het te beseffen opent Berendsens kader de deur voor een eenzijdige aanval op Israël. Of gelden er dan andere regels?
Onverenigbare doelstellingen
Maar zo zal Berendsen zijn kader en de zwart-wit-situatie niet bedoelen. Het kader waar hij wél op doelt is dat van ongebreidelde machtspolitiek. Dat valt af te leiden uit het coalitieakkoord, dat stelt:
We leven in een multipolaire wereld waarin het internationaal recht niet vanzelfsprekend prevaleert. Dat vraagt om een opstelling als land dat het internationaal recht verdedigt, maar ook de taal van macht leert spreken.
Dat klinkt gebalanceerd en verstandig – Berendsen noemde het ‘realistisch’ –, maar de aanval op Iran laat zien dat deze zaken onverenigbaar zijn. Onder internationaal recht mag de aanval op Iran niet. Maar de taal van de macht dicteert de aanval te steunen, omdat het een bondgenoot – tevens het machtigste land ter wereld – is die hem uitvoert.
Los van de aanval op Iran heeft de Amerikaanse bondgenoot laten zien weinig op te hebben met het internationaal recht. De VS steunde de genocide in Gaza, ontvoerde de president van Venezuela, Nicolas Maduro, en legde sancties op aan medewerkers van het Internationaal Strafhof omdat het Israëlische bewindslieden wil vervolgen.
Kortom, het onderhouden van de relatie met de VS en het verdedigen van het internationaal recht zijn regelrecht met elkaar in strijd.
Macht ten koste van recht
Een week na het aantreden van het kabinet-Jetten helt het in de balans tussen recht en macht over naar het laatste. Hoe pijnlijk dat is, blijkt uit het feit dat ‘het bevorderen van het internationaal recht’ niet alleen in het coalitieakkoord staat, maar ook in de grondwet.
En het is pijnlijk omdat ook de doelstelling van de coalitie om de ‘straffeloosheid in Gaza tegen te gaan’ naar alle waarschijnlijkheid zal moeten buigen voor ‘de taal van de macht’. Het behoeft geen uitleg dat die macht niet bij de Palestijnen ligt.
Het kan wél
De premier van Spanje, Pedro Sanchez, liet zien hoe de reactie van een NAVO-lid mét respect voor het internationaal recht op de aanval op Iran er uit hoort te zien:
Het is mogelijk om tegen een haatdragend regime te zijn en tegelijkertijd tegen een ongerechtvaardigde en gevaarlijke militaire interventie.Ik roep nogmaals op tot onmiddellijke de-escalatie, respect voor het internationaal recht en hervatting van de dialoog. Spanje zal erbij zijn. En Europa moet er ook bij zijn.’
Sanchez’ boodschap aan het kabinet: het kan wél.
EINDE