[94]
WIKIPEDIA
AUSCHWITZ
Noot 94/Waarschuwing
Reacties uitgeschakeld voor Noot 94/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 93/Waarschuwing
[93]
VRAAG ASTRID ESSED AAN AI
WAT IS DE DIEPERE OORZAAK VAN EEN IN EN OUT GROUP
AI
De diepere oorzaak van het indelen van de wereld in een in-group (de eigen groep) en een out-group (de ‘anderen’) is terug te voeren op twee fundamentele drijfveren: evolutionaire overleving en het psychologische verlangen naar eigenwaarde. [1, 2]
Dit fenomeen wordt in de sociale psychologie uitgebreid verklaard door de Social Identity Theory. [1]
Hieronder zijn de diepere oorzaken overzichtelijk opgesplitst:
1. Evolutionaire drang naar overleving
Vanuit evolutionair perspectief waren onze voorouders afhankelijk van de groep om te overleven. [1]
- Veiligheid in getale: Samenwerken, jagen en kinderen opvoeden in een hechte stam verhoogde de overlevingskans.
- Wantrouwen tegenover het onbekende: Vreemdelingen vormden in de oertijd vaak een fysieke bedreiging (gevaar voor conflicten, ziektes of concurrentie om schaarse middelen). [1]
- Onbewuste waakzaamheid: Het brein is geëvolueerd om snel onderscheid te maken tussen ‘veilig’ (de eigen groep) en ‘onveilig’ (de out-group). [1, 2]
2. De zoektocht naar identiteit en eigenwaarde
Volgens de Social Identity Theory ontlenen we een groot deel van onze identiteit en ons zelfbeeld aan de groepen waar we bij horen. [1]
- Sociale categorisatie: Het brein deelt de wereld automatisch in hokjes in om onze complexe omgeving begrijpelijk te houden.
- Sociale identificatie: We nemen de normen, waarden en kenmerken van onze eigen groep over en maken die onderdeel van ons eigen ‘ik’.
- Sociale vergelijking: Om onszelf goed te laten voelen, vergelijken we onze in-group met andere groepen. We hebben de neiging om de eigen groep onbewust positiever te beoordelen dan de out-group, om zo onze eigenwaarde en trots een boost te geven. [1, 2, 3, 4, 5]
3. Cognitieve vertekeningen (Biases)
- Ingroup-favoritisme: Leden van de eigen groep krijgen automatisch het voordeel van de twijfel, steun en sympathie.
- Outgroup-homogeniteit: De neiging om alle leden van de andere groep als identiek en inwisselbaar te zien (‘Zij zijn allemaal hetzelfde’), terwijl we de eigen groep juist als divers en genuanceerd beschouwen. [1, 2, 3]
Gevolgen van in- en out-group denken
Dit mechanisme kan leiden tot saamhorigheid en sterke samenwerking, maar ook tot vooroordelen, uitsluiting
AI
VRAAG ASTRID ESSED AAN AI
”WE WETEN DAT UITSLUITING TOT AUSCHWITZ LEIDT/WAT ZIJN DAN OEROORZAKEN WAARDOOR XENOFOBIE TOCH WEER DE KOP OPSTEEKT?
ANTWOORDEN DIVERSE AI’S
AI-overzicht
Xenofobie is diepgeworteld in de menselijke biologie en psychologie. De oeroorzaken waardoor deze angst voor het onbekende telkens weer de kop opsteekt, zijn terug te voeren op evolutionaire overlevingsmechanismen, aangevuld met actuele maatschappelijke stressfactoren. [1, 2]
1. Evolutionaire angst en de ‘wij-zij’ reflex
Vanuit evolutionair oogpunt is het menselijk brein voorgeprogrammeerd om onderscheid te maken tussen de eigen groep en vreemden. De zogeheten ‘wij-zij’ reflex hielp onze voorouders te overleven. Wat bekend en vertrouwd was, betekende veiligheid, terwijl het onbekende (nieuwe mensen, andere gewoontes) potentieel gevaar of ziekte met zich mee kon brengen. [1, 2, 3]
Vanuit evolutionair oogpunt is het menselijk brein voorgeprogrammeerd om onderscheid te maken tussen de eigen groep en vreemden. De zogeheten ‘wij-zij’ reflex hielp onze voorouders te overleven. Wat bekend en vertrouwd was, betekende veiligheid, terwijl het onbekende (nieuwe mensen, andere gewoontes) potentieel gevaar of ziekte met zich mee kon brengen. [1, 2, 3]
2. Het gedragsimmuunsysteem
Wetenschappers linken xenofobie wel eens aan het ‘gedragsimmuunsysteem’. Dit is een onbewust psychologisch mechanisme dat ons waakzaam maakt voor ziektekiemen of afwijkende normen bij vreemden, om zo de eigen gezondheid en cultuur te beschermen. [1]
Wetenschappers linken xenofobie wel eens aan het ‘gedragsimmuunsysteem’. Dit is een onbewust psychologisch mechanisme dat ons waakzaam maakt voor ziektekiemen of afwijkende normen bij vreemden, om zo de eigen gezondheid en cultuur te beschermen. [1]
3. Stress en onzekerheid
Onder invloed van maatschappelijke stress (zoals economische onzekerheid, polarisatie, of de nasleep van uitsluiting) laait deze oerangst sterker op. Stressoren leiden tot een grotere behoefte aan controle en houvast. De ‘vreemdeling’ wordt in zulke tijden door angstgevoelens sneller gezien als de oorzaak van de problemen of als een bedreiging voor de eigen identiteit. [1, 2, 3]
Onder invloed van maatschappelijke stress (zoals economische onzekerheid, polarisatie, of de nasleep van uitsluiting) laait deze oerangst sterker op. Stressoren leiden tot een grotere behoefte aan controle en houvast. De ‘vreemdeling’ wordt in zulke tijden door angstgevoelens sneller gezien als de oorzaak van de problemen of als een bedreiging voor de eigen identiteit. [1, 2, 3]
4. Sociale identiteit en zondebokken
Mensen ontlenen een groot deel van hun eigenwaarde aan de groep waartoe ze behoren. Wanneer er collectieve angst of frustratie heerst, is het een bekend sociologisch fenomeen dat leiders of groeperingen deze gevoelens kanaliseren. Het aanwijzen van een zondebok (een minderheid of een specifieke groep) leidt af van complexe, onderliggende problemen en creëert schijnbaar eenvoudige ‘wij-tegen-zij’ oplossingen. [1, 2, 3]
Mensen ontlenen een groot deel van hun eigenwaarde aan de groep waartoe ze behoren. Wanneer er collectieve angst of frustratie heerst, is het een bekend sociologisch fenomeen dat leiders of groeperingen deze gevoelens kanaliseren. Het aanwijzen van een zondebok (een minderheid of een specifieke groep) leidt af van complexe, onderliggende problemen en creëert schijnbaar eenvoudige ‘wij-tegen-zij’ oplossingen. [1, 2, 3]
Het mechanisme dat uitsluiting legitimeert en kan escaleren, is onlangs nog scherp geanalyseerd door het Nederlands Auschwitz Comité. Het besef dat deze angsten universeel zijn, benadrukt ook het belang van de educatieve projecten en waarschuwingen rondom uitsluiting die het Comité uitdraagt. [1, 2]
AI-overzicht
Xenofobie wortelt in een oeroude evolutionaire angst voor het onbekende, gecombineerd met de menselijke neiging tot sterke groepsvorming (wij tegenover zij). Onder invloed van stress, onzekerheid en maatschappelijke spanningen laait deze latente angst vaak op, wat kan leiden tot het aanwijzen van zondebokken en uiteindelijk tot uitsluiting. [1, 2, 3, 4]
Wetenschappelijk en sociologisch gezien zijn de oeroorzaken van het steeds weer de kop opsteken van xenofobie terug te voeren op de volgende mechanismen:
- De evolutionaire ‘stam’-reflex: De mens is geëvolueerd in kleine groepen. Om te overleven vertrouwden we op ons eigen volk en waren we instinctief op onze hoede voor vreemden die mogelijk gevaar of concurrentie voor schaarse middelen met zich meebrachten. [1, 2]
- Groepsidentiteit en Ingroup bias: Het menselijk brein deelt de wereld automatisch in categorieën. We hebben een aangeboren voorkeur voor onze eigen groep (de ingroup) en projecteren onbewust vaker negatieve eigenschappen op de buitenstaander (de outgroup). [1, 2]
- Stress en bestaanszekerheid: Volgens psychologisch onderzoek functioneert xenofobie als een verdedigingsmechanisme. In tijden van economische crisis, pandemieën, of snelle maatschappelijke veranderingen (zoals globalisering), stijgt de stress. Mensen zoeken houvast en de angst voor verlies van status of middelen maakt hen vatbaarder voor vijandbeelden. [1, 2, 3]
- Politieke en maatschappelijke ‘voeding’: Het wantrouwen tegenover vreemden is vaak latent aanwezig, maar wordt manifest wanneer politieke leiders, media of belangengroepen deze angst actief instrumentaliseren en aanzetten tot polarisatie. Het criminaliseren van de ‘ander’ creëert een voedingsbodem voor uitsluiting. [1, 2, 3]
De geschiedenis leert dat deze mechanismen nooit helemaal verdwijnen, maar onder de juiste omstandigheden door stress en manipulatie kunnen ontaarden in geweld en systemische discriminatie. Instellingen zoals het Nationaal Holocaust Museum spelen juist daarom een cruciale rol in het waarschuwen tegen hedendaagse uitsluiting. [1, 2, 3, 4, 5]
Reacties uitgeschakeld voor Noot 93/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 92/Waarschuwing
[92]
AI-overzicht
Een in-group (de ‘wij-groep’) is een sociale groep waar je emotioneel mee verbonden bent en waar je bij hoort. Een out-group (de ‘zij-groep’) is de groep waar je niet bij hoort, of een groep die je als anders beschouwt. Deze begrippen spelen een grote rol in de sociale psychologie. [1, 2, 3, 4, 5]
De belangrijkste kenmerken op een rij:
- In-group (Wij-groep):
- Out-group (Zij-groep):
Wat kun je ermee?
Dit fenomeen zit diep in de menselijke natuur verankerd en leidt al snel tot ‘wij-zij’ denken. Het is de basis van groepsvorming, maar kan in extreme vorm leiden tot uitsluiting en polarisatie. [1, 2]
AI-overzicht
In-group en out-group zijn sociale psychologische termen die beschrijven hoe mensen groepen indelen op basis van ‘wij’ (de eigen groep) en ‘zij’ (de buitenstaanders). [1, 2]
- In-group: De sociale groep waar je bij hoort en identificeert. Hier voel je verbondenheid mee.
- Out-group: De groep anderen waartoe je niet behoort, vaak gezien als de ‘buitenstaanders’. [1, 2, 3, 4
]
Kenmerken & Dynamiek
- In-group favoritisme: De neiging om mensen uit je eigen groep te bevoordelen, aardiger te vinden en positiever te beoordelen.
- Out-group homogeniteit: De neiging om alle mensen uit een out-group over één kam te scheren (“ze zijn allemaal hetzelfde”), terwijl je de verschillen binnen je eigen in-group wél ziet.
- Out-group bias/vooroordelen: Het (onbewust) hebben van negatieve gevoelens, wantrouwen of vijandigheid tegenover de out-group. [1, 2, 3, 4]
Voorbeelden in de praktijk
- Sport: Supporters van jouw favoriete club zijn de in-group, supporters van de tegenstander zijn de out-group.
- Maatschappij: Iemands geloof, nationaliteit of politieke voorkeur.
WIKIPEDIA
IN-GROEP EN UIT-GROEP
Reacties uitgeschakeld voor Noot 92/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 91/Waarschuwing
[91]
AI-overzicht
Een in-group (de ‘wij-groep’) is een sociale groep waar je emotioneel mee verbonden bent en waar je bij hoort. Een out-group (de ‘zij-groep’) is de groep waar je niet bij hoort, of een groep die je als anders beschouwt. Deze begrippen spelen een grote rol in de sociale psychologie. [1, 2, 3, 4, 5]
De belangrijkste kenmerken op een rij:
- In-group (Wij-groep):
- Out-group (Zij-groep):
Wat kun je ermee?
Dit fenomeen zit diep in de menselijke natuur verankerd en leidt al snel tot ‘wij-zij’ denken. Het is de basis van groepsvorming, maar kan in extreme vorm leiden tot uitsluiting en polarisatie. [1, 2]
AI-overzicht
In-group en out-group zijn sociale psychologische termen die beschrijven hoe mensen groepen indelen op basis van ‘wij’ (de eigen groep) en ‘zij’ (de buitenstaanders). [1, 2]
- In-group: De sociale groep waar je bij hoort en identificeert. Hier voel je verbondenheid mee.
- Out-group: De groep anderen waartoe je niet behoort, vaak gezien als de ‘buitenstaanders’. [1, 2, 3, 4
]
Kenmerken & Dynamiek
- In-group favoritisme: De neiging om mensen uit je eigen groep te bevoordelen, aardiger te vinden en positiever te beoordelen.
- Out-group homogeniteit: De neiging om alle mensen uit een out-group over één kam te scheren (“ze zijn allemaal hetzelfde”), terwijl je de verschillen binnen je eigen in-group wél ziet.
- Out-group bias/vooroordelen: Het (onbewust) hebben van negatieve gevoelens, wantrouwen of vijandigheid tegenover de out-group. [1, 2, 3, 4]
Voorbeelden in de praktijk
- Sport: Supporters van jouw favoriete club zijn de in-group, supporters van de tegenstander zijn de out-group.
- Maatschappij: Iemands geloof, nationaliteit of politieke voorkeur.
WIKIPEDIA
IN-GROEP EN UIT-GROEP
[91]
”Een in-group (de ‘wij-groep’) is een sociale groep waar je emotioneel mee verbonden bent en waar je bij hoort. Een out-group (de ‘zij-groep’) is de groep waar je niet bij hoort, of een groep die je als anders beschouwt”
AI-overzicht
Klopt helemaal! De termen in-group (de ‘wij-groep’) en out-group (de ‘zij-groep’) zijn sleutelbegrippen uit de sociale psychologie, afkomstig uit de Sociale Identiteitstheorie van Henri Tajfel.
Hier is kort hoe dit in de praktijk werkt en wat de gevolgen zijn:
- In-group favoritisme: Mensen hebben de neiging om leden van hun eigen groep positiever te beoordelen, aardiger te vinden en eerder te helpen. Dit zorgt voor een gevoel van saamhorigheid en eigenwaarde.
- Out-group derogatie: De ‘zij-groep’ wordt vaak negatiever of kritischer bekeken. Dit kan variëren van onschuldige rivaliteit (bijvoorbeeld tussen twee sportclubs) tot ernstigere vormen van vooroordelen en discriminatie.
- Homogeniteitsbias: We hebben de neiging om de eigen groep (in-group) als divers en genuanceerd te zien, terwijl we out-groupleden vaak allemaal over één kam scheren (“ze zijn allemaal hetzelfde”).
Het indelen van de wereld in ‘wij’ versus ‘zij’ is een natuurlijk evolutionair mechanisme om de eigen overlevingskansen te vergroten, maar het ligt ook ten grondslag aan veel sociale spanningen.
Reacties uitgeschakeld voor Noot 91/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 90/Waarschuwing
[90]
De diepere oorzaak van het indelen van de wereld in een in-group (de eigen groep) en een out-group (de ‘anderen’) is terug te voeren op twee fundamentele drijfveren: evolutionaire overleving en het psychologische verlangen naar eigenwaarde. [1, 2]
Dit fenomeen wordt in de sociale psychologie uitgebreid verklaard door de Social Identity Theory. [1]
Hieronder zijn de diepere oorzaken overzichtelijk opgesplitst:
1. Evolutionaire drang naar overleving
Vanuit evolutionair perspectief waren onze voorouders afhankelijk van de groep om te overleven. [1]
- Veiligheid in getale: Samenwerken, jagen en kinderen opvoeden in een hechte stam verhoogde de overlevingskans.
- Wantrouwen tegenover het onbekende: Vreemdelingen vormden in de oertijd vaak een fysieke bedreiging (gevaar voor conflicten, ziektes of concurrentie om schaarse middelen). [1]
- Onbewuste waakzaamheid: Het brein is geëvolueerd om snel onderscheid te maken tussen ‘veilig’ (de eigen groep) en ‘onveilig’ (de out-group). [1, 2]
2. De zoektocht naar identiteit en eigenwaarde
Volgens de Social Identity Theory ontlenen we een groot deel van onze identiteit en ons zelfbeeld aan de groepen waar we bij horen. [1]
- Sociale categorisatie: Het brein deelt de wereld automatisch in hokjes in om onze complexe omgeving begrijpelijk te houden.
- Sociale identificatie: We nemen de normen, waarden en kenmerken van onze eigen groep over en maken die onderdeel van ons eigen ‘ik’.
- Sociale vergelijking: Om onszelf goed te laten voelen, vergelijken we onze in-group met andere groepen. We hebben de neiging om de eigen groep onbewust positiever te beoordelen dan de out-group, om zo onze eigenwaarde en trots een boost te geven. [1, 2, 3, 4, 5]
3. Cognitieve vertekeningen (Biases)
- Ingroup-favoritisme: Leden van de eigen groep krijgen automatisch het voordeel van de twijfel, steun en sympathie.
- Outgroup-homogeniteit: De neiging om alle leden van de andere groep als identiek en inwisselbaar te zien (‘Zij zijn allemaal hetzelfde’), terwijl we de eigen groep juist als divers en genuanceerd beschouwen. [1, 2, 3]
Gevolgen van in- en out-group denken
Dit mechanisme kan leiden tot saamhorigheid en sterke samenwerking, maar ook tot vooroordelen, uitsluiting
Reacties uitgeschakeld voor Noot 90/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 89/Waarschuwing
[89]
AI-overzicht
Een in-group (de ‘wij-groep’) is een sociale groep waar je emotioneel mee verbonden bent en waar je bij hoort. Een out-group (de ‘zij-groep’) is de groep waar je niet bij hoort, of een groep die je als anders beschouwt. Deze begrippen spelen een grote rol in de sociale psychologie. [1, 2, 3, 4, 5]
De belangrijkste kenmerken op een rij:
- In-group (Wij-groep):
- Out-group (Zij-groep):
Wat kun je ermee?
Dit fenomeen zit diep in de menselijke natuur verankerd en leidt al snel tot ‘wij-zij’ denken. Het is de basis van groepsvorming, maar kan in extreme vorm leiden tot uitsluiting en polarisatie. [1, 2]
AI-overzicht
In-group en out-group zijn sociale psychologische termen die beschrijven hoe mensen groepen indelen op basis van ‘wij’ (de eigen groep) en ‘zij’ (de buitenstaanders). [1, 2]
- In-group: De sociale groep waar je bij hoort en identificeert. Hier voel je verbondenheid mee.
- Out-group: De groep anderen waartoe je niet behoort, vaak gezien als de ‘buitenstaanders’. [1, 2, 3, 4
]
Kenmerken & Dynamiek
- In-group favoritisme: De neiging om mensen uit je eigen groep te bevoordelen, aardiger te vinden en positiever te beoordelen.
- Out-group homogeniteit: De neiging om alle mensen uit een out-group over één kam te scheren (“ze zijn allemaal hetzelfde”), terwijl je de verschillen binnen je eigen in-group wél ziet.
- Out-group bias/vooroordelen: Het (onbewust) hebben van negatieve gevoelens, wantrouwen of vijandigheid tegenover de out-group. [1, 2, 3, 4]
Voorbeelden in de praktijk
- Sport: Supporters van jouw favoriete club zijn de in-group, supporters van de tegenstander zijn de out-group.
- Maatschappij: Iemands geloof, nationaliteit of politieke voorkeur.
WIKIPEDIA
IN-GROEP EN UIT-GROEP
Reacties uitgeschakeld voor Noot 89/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 88/Waarschuwing
[88]
AI-overzicht
Het concept van ras werd tijdens de trans-Atlantische slavenhandel gebruikt als ideologisch instrument om de grootschalige uitbuiting en ontmenselijking van tot slaaf gemaakte Afrikanen moreel en juridisch te rechtvaardigen. Het legitimeerde economisch gewin door Afrikanen af te schilderen als ‘natuurlijk minderwaardig’ en niet-menselijk. [1, 2, 3]
Tijdens en na de bloeiperiode van de slavernij werd dit gedachtegoed op verschillende manieren vormgegeven:
- Economisch en juridisch eigenbelang: Slavernij botste fundamenteel met de christelijke naastenliefde en de Verlichtingsidealen (zoals ‘vrijheid en gelijkheid’). Door het rasconcept te introduceren, konden Europeanen de scheiding maken tussen ‘mensen’ (die rechten hadden) en ‘niet-westerse volkeren’ (die als handelswaar of eigendom werden gezien). [1, 2, 3]
- Religieuze en pseudowetenschappelijke legitimering: Om het morele geweten te sussen, werden destijds theologische constructies verzonnen. Men baseerde zich onder meer op misvattingen, zoals de ‘Vloek van Cham’ uit de Bijbel, om de ondergeschiktheid van zwarte mensen goed te praten. Later, in de achttiende en negentiende eeuw, kreeg dit een ‘wetenschappelijk’ tintje via pseudowetenschap. Door schedelmetingen en vroege theorieën over biologische rassen probeerde men te bewijzen dat Afrikanen lager op de evolutionaire ladder stonden dan Europeanen. [1, 2]
- Ontmenselijking als controlemechanisme: Het classificeren van mensen op basis van ras maakte de wreedheid van de plantage-economieën mogelijk. Het rechtvaardigde waarom tot slaaf gemaakten als roerend goed (bezit) werden behandeld, families werden gescheiden en zware arbeid onder dwang werd afgedwongen. [1, 2]
- Doorwerking in het heden: De denkkaders die destijds zijn opgetuigd om slavernij te rechtvaardigen zijn niet abrupt verdwenen na de afschaffing van de slavernij. Historici en sociologen wijzen erop dat deze raciale hiërarchieën tot op de dag van vandaag doorwerken in institutioneel racisme en maatschappelijke ongelijkheid. [1, 2, 3, 4, 5]
AI-overzicht
Het concept van ras verwijst naar de indeling van de mensheid in verschillende categorieën op basis van fysieke, sociale of culturele kenmerken. Hoewel het in het verleden werd gebruikt als biologisch concept, wordt het tegenwoordig in de wetenschap voornamelijk erkend als een sociaal construct in plaats van een genetische realiteit. [1, 2, 3, 4, 5]
Hier is het concept opgesplitst in de twee belangrijkste dimensies:
1. Biologisch perspectief (verouderd)
- Historisch gezien probeerden wetenschappers, zoals in de negentiende-eeuwse antropologie, de mensheid op te delen in strikt biologische subcategorieën gebaseerd op uiterlijke kenmerken (zoals huidskleur of schedelvorm). [1]
- Moderne genetica en de National Geographic tonen aan dat de genetische variatie binnen één groep vaak groter is dan daartussen. In biologische zin is het idee van aparte menselijke rassen daarom achterhaald. [1]
2. Sociaal construct (huidige consensus)
- De Britannica definieert ras voornamelijk als een idee en een sociale groepering. Omdat de maatschappij betekenis toekent aan bepaalde fysieke kenmerken, ontstaan er raciale categorieën. [1, 2]
- Het concept werd en wordt vaak gebruikt als een hiërarchisch systeem om bevolkingsgroepen te identificeren, te onderscheiden en soms te marginaliseren. [1]
Onderscheid met etniciteit
Het is belangrijk om ras niet te verwarren met etniciteit. Waar ras verwijst naar uiterlijke kenmerken die door de maatschappij worden opgelegd, verwijst etniciteit naar iemands afkomst, cultuur, taal, nationaliteit en gedeelde geschiedenis.
Reacties uitgeschakeld voor Noot 88/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 87/Waarschuwing
[87]
MARE
WAAROM WINT RADICAAL RECHTS OVERAL IN EUROPA?
Wat verklaart het succes van radicaal-rechts? Politicoloog Billy Tsagkroni onderzocht de opmars van de PVV en vergelijkbare Europese partijen. ‘Ze zijn eerlijk in waar ze voor staan.’
‘Ik was op vakantie op Lesbos’, vertelt de Griekse politicoloog Billy Tsagkroni (41). ‘Het eerste wat ik zag, waren de metershoge stapels reddingsvesten die de vluchtelingen hadden achtergelaten. Die enorme hoeveelheden waren echt shocking. Dan gaat wel door je heen: wat is hier allemaal gebeurd?
‘We zaten cocktails te drinken in een beach bar toen we vluchtelingen uit het water zagen komen. Ik voelde me een enorme douchebag dat ik daar heel geprivilegieerd van een drankje aan het genieten was en dit voor mijn ogen zag gebeuren. Ineens schoot door me heen: ik moet wat doen. De volgende dag besloot ik om drie maanden te blijven om te gaan helpen in de vluchtelingenkampen.
‘Ik meldde me aan bij Artsen zonder Grenzen en pikte vluchtelingen op om ze naar de verschillende kampen op het eiland te brengen. Ik heb geen doden gezien, maar het beeld van extreem vermoeide mensen die heel veel nare dingen hebben doorstaan, maakt heel veel indruk. Het was maar drie maanden, maar is het minimale wat ik kon doen.’
Schuiven
De vluchtelingencrisis is een van de ontwikkelingen die Tsagkroni onderzocht voor het onlangs verschenen boek Radicalisation and Crisis Management. De universitair docent politicologie beschrijft daarin hoe rechts-radicale partijen in verschillende landen opereren in het migratiedebat, covid, Brexit en de economische crash in 2008. ‘Ik was vooral geïnteresseerd in hoe ze gebruikmaakten van deze crises om meer macht en invloed te krijgen.’
Wat Tsagkroni opviel, is hoe dicht de partijen bij hun ideologie blijven, óók de PVV. ‘Ik had dat niet verwacht. Je moet de aandacht van het electoraat blijven houden. Vaak zie je dat partijen dan wat gaan schuiven en een beetje wegbewegen van de oorspronkelijke ideologie. Radicaal-rechts doet dat nauwelijks. Ze zijn vrij eerlijk in waar ze voor staan en wijken daar door de tijd heen nauwelijks van af.’
‘Ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord’
Heel soms maakt Wilders een koerscorrectie. ‘Hij is voorstander van een Nexit, het uit de EU stappen van Nederland. Maar toen duidelijk werd dat de Brexit niet goed uitpakte en super messy werd, richtte hij zich weer vooral op het nativisme: het land beschermen tegen invloeden van buiten.’
Een van de redenen dat Brexit überhaupt kon plaatsvinden, was de vluchtelingencrisis en de discussie over migratie. ‘Maar ook belangrijk was dat een groot deel van de Britten door de overheid generatie op generatie is verwaarloosd. Bijvoorbeeld in de gebieden waar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw de mijnen zijn gesloten.’ Dat zorgde voor verlies van vertrouwen in de traditionele partijen en versterkte Ukip, de partij die fel campagne voerde voor Brexit.
‘In Nederland is de situatie anders, maar ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord en dat verklaart deels de stem op Wilders.’
Sfeer
Tsagkroni, die toen nog in Londen werkte, merkte aan den lijve hoe de sfeer veranderde toen de discussie over Brexit oplaaide. ‘Ik ben naar Leiden vertrokken na het referendum. Een dag na die verkiezing ben ik bewust gaan solliciteren naar een baan in een ander land. Ik woonde er tien jaar en het kwam erop neer dat de Britten zeiden: “Wij willen je niet meer”. Ik voelde de dreiging op straat. Als ik Grieks sprak met mijn moeder, kregen we vervelende opmerkingen als: “Ga terug naar je eigen land!” Ik had het gevoel dat ik ergens anders heen moest.’
De PVV is ook succesvol omdat andere partijen in Nederland de keuze maakten om mee te gaan in de retoriek van Wilders. De VVD maar ook de PvdA wilden de PVV counteren door in hun verhaal mee te gaan. ‘Toen ik hier net woonde, begin 2017, zat die brief van Rutte waarin migranten en expats direct werden aangesproken in mijn brievenbus.’
In de zogeheten ‘Doe normaal of ga weg’-brief die ook in dagbladen werd gepubliceerd staat onder andere dat er een ‘groeiend ongemak’ is over mensen die ‘onze vrijheden misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid’. Rond dezelfde tijd zei PvdA-leider Diederik Samsom in NRC dat Marokkaanse jongeren een ‘etnisch monopolie’ hadden op overlast.
‘Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen’
Tsagkroni: ‘Als je het verhaal van de PVV overneemt, kiezen mensen voor het origineel. De VVD en de PvdA verliezen dan hun identiteit. De PVV niet. Dat zorgt voor loyaliteit onder hun kiezers.’
Tegelijkertijd trekt radicaal-rechts in heel Europa veel kiezers omdat mensen zich door globalisering steeds meer onthecht voelen. ‘Mensen zijn bang voor het verliezen van hun identiteit en connectie met anderen. Dat gevoel van gemeenschap zie je meer bij de radicaal-rechtse partijen, dat willen mensen graag.’
Het is voor linkse partijen lastig om te ageren tegen rechts, vooral als er een crisis is. ‘Bij radicaal-rechtse partijen zijn de vijanden vrij duidelijk: migranten, de islam, de elite. Als je zelf geen baan of huis kunt vinden, dan is de migrant een ideale zondebok. Bij een crisis is er een dreiging, een gevoel van ongemak. Radicaal-rechts maakt gebruik van die negativiteit.’
Behoefte
De grote vijand van links is een stuk abstracter. ‘Het kapitalisme als zondebok is een ander soort emotie. We leven in een superkapitalistische maatschappij, veel linkse mensen leven zelf ook erg kapitalistisch. Ga dan maar mensen ervan overtuigen dat je dat moet aanpakken. Kiezers kunnen zich daar maar moeilijk toe verhouden. Het is aan de partijen om hier een antwoord op te bedenken.’
Soms is links wel succesvol. Na de economische crisis in 2008 behaalden sommige linkse, populistische partijen in Europa een flinke winst: Podemos in Spanje en SYRIZA in Griekenland bijvoorbeeld. ‘Sindsdien is het populistisch-linkse partijen niet meer gelukt een groot deel van het electoraat voor zich te winnen.’
Als zelfbenoemde outsider zag Tsagkroni de stemming ook in Nederland veranderen. ‘Maar er was veel trots op het Hollandse progressivisme, een deel van de nationale identiteit. De maatschappij is veranderd en veel conservatiever geworden. Als dat gebeurt, moet je proberen te begrijpen waarom en luisteren naar mensen in de samenleving. Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen. Er is een behoefte bij deze kiezers. Zij zien problemen, daar moet je rekening mee houden, en met oplossingen komen waar zij wat aan hebben.’
UNIVERSITEIT LEIDEN
Van sensatie tot zingeving: waarom extreem-rechts lokt
Wat beweegt Nederlanders lid te worden van radicaal- en extreem-rechtse groeperingen? Promovendus Nikki Sterkenburg volgde diverse activisten. ‘Sommigen hebben het gevoel dé aangewezen persoon te zijn om op te komen voor het Nederlandse volk.’ Promotie op 19 mei.
De laatste jaren laten Nederlandse rechts-extremisten vaker van zich horen: ze dreigen bijvoorbeeld op internetfora asielzoekerscentra af te branden, gooien ruiten in van moskeeën of fantaseren in appgroepen over het plegen van aanslagen. Het risico op gewelddadige acties door individuele rechts-extremisten neemt toe, zo waarschuwde de AIVD onlangs in haar jaarverslag.
Nazi-groepen
Buitenpromovendus Nikki Sterkenburg is gefascineerd door de vraag waarom mensen lid worden en blijven van zo’n groepering. ‘Het is voor het eerst in twintig jaar dat er een dergelijk uitgebreid onderzoek is gedaan waarbij rechts-extremisten zelf aan het woord komen.’ Drie jaar lang, van 2015 tot 2018, volgde en interviewde de onderzoeker 36 activisten. En ook daarna hield ze nog contact met hen. Zij waren actief bij groeperingen als Identiteit Verzet, Erkenbrand, DTG, kleine neonazi-verbanden of waren een soort freelancers die nergens lid van waren. Sterkenburg: ‘Ik sprak met hen over wie ze zijn, wat aan hun activisme voorafging, wat ze doen en waarom ze daarvoor kiezen.’
Motieven van activisten
Op basis van de interviews onderscheidt Sterkenburg diverse motieven om toe te treden: ‘De spanningzoekers willen graag provoceren. Politieke zoekers zijn teleurgesteld in de politiek en zoeken naar alternatieven. Sociale zoekers willen vriendschap met geestverwanten en ideologische zoekers zien aansluiting als de ultieme zelfverwerkelijking.’ De door haar gevolgde activisten hadden uiteenlopende achtergronden en opleidingsniveaus. De meesten waren tussen de 25 en 40 jaar oud. ‘Er lijkt weinig aanwas van jongeren te zijn.’
‘Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen’
Missie om Nederland te redden
De motieven van toetreders zijn dikwijls divers, maar degenen die actief blijven, worden vooral gedreven door zingeving: ze willen betekenis geven aan hun leven en activiteiten ondernemen die ertoe doen, aldus Sterkenburg. ‘Zelfs al hebben ze hierdoor ruzie met familie en problemen met hun werkgever. Ze hebben het gevoel dat zij dé aangewezen persoon zijn om op te komen voor het Nederlandse volk, waarbij ze dus vooral de autochtone, witte Nederlandse bevolking bedoelen.’
Wel of geen geweld
De activisten kunnen onderling zeer verschillen in hun ideologische denkbeelden en mening of het gebruik van geweld gerechtvaardigd is. ‘Er zijn geïnterviewden die geweld als legitiem middel zien en dat ook toepassen, bijvoorbeeld door op straat vechtpartijen aan te gaan met mensen met een migratieachtergrond. Maar er zijn ook geïnterviewden die het alleen bij demonstraties en geweldloze acties houden.’
Vertrouwen van activisten winnen
Jarenlang bezocht Sterkenburg demonstraties, acties en borrels om haar doelgroep beter te leren kennen. ‘In contact komen met gesloten werelden is een kwestie van een lange adem, zeker wanneer je meteen duidelijk maakt dat je journalist en onderzoeker bent. Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen, al duurde het bij sommigen wel twee jaar voordat ze instemden met een interview.’
Online bedreigingen
Het onderzoek verliep naar eigen zeggen zonder al te grote obstakels, maar de laatste tijd kwamen er intimiderende reacties. Sterkenburg: ‘Voor mijn eigen onderzoeksgroep ben ik nooit bang geweest. Ik heb altijd goede afspraken met activisten gemaakt en ze weten dat ik hun denkbeelden niet deel. Maar inmiddels heb ik vanuit de digitale rechts-extremistische wereld wel de nodige bedreigingen gekregen.’ De aard van de bedreigingen houdt ze liever voor zichzelf.
Op 20 mei verschijnt ook een journalistieke editie van het proefschrift bij uitgeverij DasMag: ‘Maar dat mag je niet zeggen’
Bannerfoto ANP/Joris van Gennip: foto van een demonstratie van extreem-rechts in Den Haag
Reacties uitgeschakeld voor Noot 87/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 86/Waarschuwing
[86]
MARE
WAAROM WINT RADICAAL RECHTS OVERAL IN EUROPA?
Wat verklaart het succes van radicaal-rechts? Politicoloog Billy Tsagkroni onderzocht de opmars van de PVV en vergelijkbare Europese partijen. ‘Ze zijn eerlijk in waar ze voor staan.’
‘Ik was op vakantie op Lesbos’, vertelt de Griekse politicoloog Billy Tsagkroni (41). ‘Het eerste wat ik zag, waren de metershoge stapels reddingsvesten die de vluchtelingen hadden achtergelaten. Die enorme hoeveelheden waren echt shocking. Dan gaat wel door je heen: wat is hier allemaal gebeurd?
‘We zaten cocktails te drinken in een beach bar toen we vluchtelingen uit het water zagen komen. Ik voelde me een enorme douchebag dat ik daar heel geprivilegieerd van een drankje aan het genieten was en dit voor mijn ogen zag gebeuren. Ineens schoot door me heen: ik moet wat doen. De volgende dag besloot ik om drie maanden te blijven om te gaan helpen in de vluchtelingenkampen.
‘Ik meldde me aan bij Artsen zonder Grenzen en pikte vluchtelingen op om ze naar de verschillende kampen op het eiland te brengen. Ik heb geen doden gezien, maar het beeld van extreem vermoeide mensen die heel veel nare dingen hebben doorstaan, maakt heel veel indruk. Het was maar drie maanden, maar is het minimale wat ik kon doen.’
Schuiven
De vluchtelingencrisis is een van de ontwikkelingen die Tsagkroni onderzocht voor het onlangs verschenen boek Radicalisation and Crisis Management. De universitair docent politicologie beschrijft daarin hoe rechts-radicale partijen in verschillende landen opereren in het migratiedebat, covid, Brexit en de economische crash in 2008. ‘Ik was vooral geïnteresseerd in hoe ze gebruikmaakten van deze crises om meer macht en invloed te krijgen.’
Wat Tsagkroni opviel, is hoe dicht de partijen bij hun ideologie blijven, óók de PVV. ‘Ik had dat niet verwacht. Je moet de aandacht van het electoraat blijven houden. Vaak zie je dat partijen dan wat gaan schuiven en een beetje wegbewegen van de oorspronkelijke ideologie. Radicaal-rechts doet dat nauwelijks. Ze zijn vrij eerlijk in waar ze voor staan en wijken daar door de tijd heen nauwelijks van af.’
‘Ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord’
Heel soms maakt Wilders een koerscorrectie. ‘Hij is voorstander van een Nexit, het uit de EU stappen van Nederland. Maar toen duidelijk werd dat de Brexit niet goed uitpakte en super messy werd, richtte hij zich weer vooral op het nativisme: het land beschermen tegen invloeden van buiten.’
Een van de redenen dat Brexit überhaupt kon plaatsvinden, was de vluchtelingencrisis en de discussie over migratie. ‘Maar ook belangrijk was dat een groot deel van de Britten door de overheid generatie op generatie is verwaarloosd. Bijvoorbeeld in de gebieden waar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw de mijnen zijn gesloten.’ Dat zorgde voor verlies van vertrouwen in de traditionele partijen en versterkte Ukip, de partij die fel campagne voerde voor Brexit.
‘In Nederland is de situatie anders, maar ook hier voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord en dat verklaart deels de stem op Wilders.’
Sfeer
Tsagkroni, die toen nog in Londen werkte, merkte aan den lijve hoe de sfeer veranderde toen de discussie over Brexit oplaaide. ‘Ik ben naar Leiden vertrokken na het referendum. Een dag na die verkiezing ben ik bewust gaan solliciteren naar een baan in een ander land. Ik woonde er tien jaar en het kwam erop neer dat de Britten zeiden: “Wij willen je niet meer”. Ik voelde de dreiging op straat. Als ik Grieks sprak met mijn moeder, kregen we vervelende opmerkingen als: “Ga terug naar je eigen land!” Ik had het gevoel dat ik ergens anders heen moest.’
De PVV is ook succesvol omdat andere partijen in Nederland de keuze maakten om mee te gaan in de retoriek van Wilders. De VVD maar ook de PvdA wilden de PVV counteren door in hun verhaal mee te gaan. ‘Toen ik hier net woonde, begin 2017, zat die brief van Rutte waarin migranten en expats direct werden aangesproken in mijn brievenbus.’
In de zogeheten ‘Doe normaal of ga weg’-brief die ook in dagbladen werd gepubliceerd staat onder andere dat er een ‘groeiend ongemak’ is over mensen die ‘onze vrijheden misbruiken om hier de boel te verstieren, terwijl ze juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid’. Rond dezelfde tijd zei PvdA-leider Diederik Samsom in NRC dat Marokkaanse jongeren een ‘etnisch monopolie’ hadden op overlast.
‘Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen’
Tsagkroni: ‘Als je het verhaal van de PVV overneemt, kiezen mensen voor het origineel. De VVD en de PvdA verliezen dan hun identiteit. De PVV niet. Dat zorgt voor loyaliteit onder hun kiezers.’
Tegelijkertijd trekt radicaal-rechts in heel Europa veel kiezers omdat mensen zich door globalisering steeds meer onthecht voelen. ‘Mensen zijn bang voor het verliezen van hun identiteit en connectie met anderen. Dat gevoel van gemeenschap zie je meer bij de radicaal-rechtse partijen, dat willen mensen graag.’
Het is voor linkse partijen lastig om te ageren tegen rechts, vooral als er een crisis is. ‘Bij radicaal-rechtse partijen zijn de vijanden vrij duidelijk: migranten, de islam, de elite. Als je zelf geen baan of huis kunt vinden, dan is de migrant een ideale zondebok. Bij een crisis is er een dreiging, een gevoel van ongemak. Radicaal-rechts maakt gebruik van die negativiteit.’
Behoefte
De grote vijand van links is een stuk abstracter. ‘Het kapitalisme als zondebok is een ander soort emotie. We leven in een superkapitalistische maatschappij, veel linkse mensen leven zelf ook erg kapitalistisch. Ga dan maar mensen ervan overtuigen dat je dat moet aanpakken. Kiezers kunnen zich daar maar moeilijk toe verhouden. Het is aan de partijen om hier een antwoord op te bedenken.’
Soms is links wel succesvol. Na de economische crisis in 2008 behaalden sommige linkse, populistische partijen in Europa een flinke winst: Podemos in Spanje en SYRIZA in Griekenland bijvoorbeeld. ‘Sindsdien is het populistisch-linkse partijen niet meer gelukt een groot deel van het electoraat voor zich te winnen.’
Als zelfbenoemde outsider zag Tsagkroni de stemming ook in Nederland veranderen. ‘Maar er was veel trots op het Hollandse progressivisme, een deel van de nationale identiteit. De maatschappij is veranderd en veel conservatiever geworden. Als dat gebeurt, moet je proberen te begrijpen waarom en luisteren naar mensen in de samenleving. Het heeft geen zin om tegen kiezers te gaan schreeuwen dat ze niet op radicaal-rechts moeten stemmen. Er is een behoefte bij deze kiezers. Zij zien problemen, daar moet je rekening mee houden, en met oplossingen komen waar zij wat aan hebben.’
UNIVERSITEIT LEIDEN
Van sensatie tot zingeving: waarom extreem-rechts lokt
Wat beweegt Nederlanders lid te worden van radicaal- en extreem-rechtse groeperingen? Promovendus Nikki Sterkenburg volgde diverse activisten. ‘Sommigen hebben het gevoel dé aangewezen persoon te zijn om op te komen voor het Nederlandse volk.’ Promotie op 19 mei.
De laatste jaren laten Nederlandse rechts-extremisten vaker van zich horen: ze dreigen bijvoorbeeld op internetfora asielzoekerscentra af te branden, gooien ruiten in van moskeeën of fantaseren in appgroepen over het plegen van aanslagen. Het risico op gewelddadige acties door individuele rechts-extremisten neemt toe, zo waarschuwde de AIVD onlangs in haar jaarverslag.
Nazi-groepen
Buitenpromovendus Nikki Sterkenburg is gefascineerd door de vraag waarom mensen lid worden en blijven van zo’n groepering. ‘Het is voor het eerst in twintig jaar dat er een dergelijk uitgebreid onderzoek is gedaan waarbij rechts-extremisten zelf aan het woord komen.’ Drie jaar lang, van 2015 tot 2018, volgde en interviewde de onderzoeker 36 activisten. En ook daarna hield ze nog contact met hen. Zij waren actief bij groeperingen als Identiteit Verzet, Erkenbrand, DTG, kleine neonazi-verbanden of waren een soort freelancers die nergens lid van waren. Sterkenburg: ‘Ik sprak met hen over wie ze zijn, wat aan hun activisme voorafging, wat ze doen en waarom ze daarvoor kiezen.’
Motieven van activisten
Op basis van de interviews onderscheidt Sterkenburg diverse motieven om toe te treden: ‘De spanningzoekers willen graag provoceren. Politieke zoekers zijn teleurgesteld in de politiek en zoeken naar alternatieven. Sociale zoekers willen vriendschap met geestverwanten en ideologische zoekers zien aansluiting als de ultieme zelfverwerkelijking.’ De door haar gevolgde activisten hadden uiteenlopende achtergronden en opleidingsniveaus. De meesten waren tussen de 25 en 40 jaar oud. ‘Er lijkt weinig aanwas van jongeren te zijn.’
‘Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen’
Missie om Nederland te redden
De motieven van toetreders zijn dikwijls divers, maar degenen die actief blijven, worden vooral gedreven door zingeving: ze willen betekenis geven aan hun leven en activiteiten ondernemen die ertoe doen, aldus Sterkenburg. ‘Zelfs al hebben ze hierdoor ruzie met familie en problemen met hun werkgever. Ze hebben het gevoel dat zij dé aangewezen persoon zijn om op te komen voor het Nederlandse volk, waarbij ze dus vooral de autochtone, witte Nederlandse bevolking bedoelen.’
Wel of geen geweld
De activisten kunnen onderling zeer verschillen in hun ideologische denkbeelden en mening of het gebruik van geweld gerechtvaardigd is. ‘Er zijn geïnterviewden die geweld als legitiem middel zien en dat ook toepassen, bijvoorbeeld door op straat vechtpartijen aan te gaan met mensen met een migratieachtergrond. Maar er zijn ook geïnterviewden die het alleen bij demonstraties en geweldloze acties houden.’
Vertrouwen van activisten winnen
Jarenlang bezocht Sterkenburg demonstraties, acties en borrels om haar doelgroep beter te leren kennen. ‘In contact komen met gesloten werelden is een kwestie van een lange adem, zeker wanneer je meteen duidelijk maakt dat je journalist en onderzoeker bent. Uiteindelijk heb ik van tientallen activisten het vertrouwen kunnen winnen, al duurde het bij sommigen wel twee jaar voordat ze instemden met een interview.’
Online bedreigingen
Het onderzoek verliep naar eigen zeggen zonder al te grote obstakels, maar de laatste tijd kwamen er intimiderende reacties. Sterkenburg: ‘Voor mijn eigen onderzoeksgroep ben ik nooit bang geweest. Ik heb altijd goede afspraken met activisten gemaakt en ze weten dat ik hun denkbeelden niet deel. Maar inmiddels heb ik vanuit de digitale rechts-extremistische wereld wel de nodige bedreigingen gekregen.’ De aard van de bedreigingen houdt ze liever voor zichzelf.
Op 20 mei verschijnt ook een journalistieke editie van het proefschrift bij uitgeverij DasMag: ‘Maar dat mag je niet zeggen’
Bannerfoto ANP/Joris van Gennip: foto van een demonstratie van extreem-rechts in Den Haag
Reacties uitgeschakeld voor Noot 86/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers
Noot 85A/Waarschuwing
[85A]
De anti-apartheidsstrijd was een decennialange binnenlandse en internationale beweging tegen het Zuid-Afrikaanse rassenscheidingsregime, voornamelijk actief tussen 1950 en 1994. Het verzet combineerde nationale burgerlijke ongehoorzaamheid met wereldwijde sancties en culturele boycots, wat in 1994 leidde tot de eerste democratische verkiezingen. [1, 2, 3, 4]
De strijd laat zich opdelen in een aantal cruciale elementen:
- Binnenlands verzet: Grote groepen in Zuid-Afrika kwamen in opstand via massale campagnes, stakingen en burgerlijke ongehoorzaamheid. Organisaties als het African National Congress (ANC) speelden hierin een hoofdrol.
- Internationale solidariteit: Wereldwijd ontstonden massabewegingen, waaronder de Britse Anti-Apartheid Movement (AAM), die boycot- en desinvesteringscampagnes voerden. [1, 2]
- Culturele en politieke druk: Muziek, kunst en cultuur vormden een belangrijk wapen; zogenaamde freedom songs werden gebruikt als uiting van verzet en troost. Zowel de Verenigde Naties als internationale overheden voerden zware diplomatieke en economische sancties in. [1, 2, 3]
- Politieke gevangenen: Sleelfiguren zoals Nelson Mandela werden symbool voor de strijd, brachten decennia in gevangenschap door en leidden het land na hun vrijlating naar een democratische republiek. [1]
Reacties uitgeschakeld voor Noot 85A/Waarschuwing
Opgeslagen onder Divers