Na een tweedaags overleg op landgoed De Zwaluwenberg hebben de partijleiders van D66, VVD en CDA het besluit genomen met z’n drieën te gaan regeren. JA21 zal dus niet aansluiten bij de onderhandelingen.
Een minderheidskabinet is niemands eerste keuze, maar daar draait het nu wel op uit. Dat komt vooral door de blokkade van GroenLinks-PvdA door VVD. Met de linkse fusiepartij erbij hadden de partijen voldoende zetels gehad in de Tweede Kamer.
De andere optie die nog in de lucht hing – een coalitie met JA21 – zou hebben opgeteld tot 75 van de 150 zetels. Geen meerderheid, maar ook geen minderheid. Maar in de Eerste Kamer komt deze coalitie niet in de buurt van een meerderheid.
Bovendien waren de verschillen tussen D66 en JA21 vrij groot, vooral op het gebied van stikstof, klimaat en internationale en Europese samenwerking. De keuze om zonder het JA21 van Joost Eerdmans verder te gaan lag daarom voor de hand.
“Ik heb aan collega’s duidelijk gemaakt dat ik een combinatie van deze drie partijen plus JA21 nu niet verstandig vind, gezien alles wat er nu moet gebeuren. En zo zijn ook andere voorkeursopties niet veranderd. En daarmee blijft deze combinatie van drie partijen als logische optie voor ons open”, lichtte Jetten vrijdag toe, met partijleiders Dilan Yesilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) naast zich.
Ook het CDA heeft een voorkeur voor een minderheidskabinet. De fractie hakte die knoop begin deze week door. Een kabinet met JA21 zou minder stabiel zijn dan een kabinet zonder, was de gedachte daarachter.
Middenblok kan naar rechts en links buigen
Hoe D66, VVD en CDA de samenwerking met de oppositie precies voor zich zien, is nog niet duidelijk. In Nederland hebben we geen traditie van minderheidskabinetten. Het laatste echte minderheidskabinet stamt uit 1939. De oppositie stuurde dat kabinet al na twee dagen naar huis.
Zonder enige steun van de oppositie beginnen D66, VVD en CDA dus niet zo veel. In 2010 kreeg het kabinet-Rutte I gedoogsteun van de PVV. De partij leverde geen ministers, maar zegde wel op voorhand politieke steun toe op belangrijke dossiers. De afspraken werden opgetekend in een akkoord.
Ook dat liep niet goed af. Het kabinet viel toen er extra bezuinigd moest worden.
Op gedoogsteun van een oppositiepartij lijkt de coalitie in wording nu niet te hoeven rekenen. GL-PvdA is sowieso niet van plan die te geven en ook JA21 staat er niet om te springen. Wel zou de coalitie kleinere afspraken kunnen maken met een of meerdere partijen.
Dat zal sowieso moeten gebeuren voor alle kabinetsplannen, van begrotingen tot wetten. Een minderheidskabinet moet telkens op zoek naar steun in beide Kamers. D66, VVD en CDA hebben wel het voordeel dat ze zowel naar links als naar rechts kunnen buigen.
Partijen onderhandelen nog door
De partijleiders hebben op De Zwaluwenberg ook gesproken over de financiële puzzel. D66 en CDA willen het liefst flink investeren om onder meer de energie- en stikstofcrisis op te lossen. Daarvoor willen ze best soepeler omgaan met de begrotingsregels, bleek uit hun eerder geschreven formatiestuk.
De VVD voelt daar minder voor. De partij staat erom bekend goed op de staatskas te willen passen. Bovendien zal een nieuw kabinet ook moeten bezuinigen, want de extra defensie-uitgaven, asielopvang en vergrijzing zorgen ook voor veel extra kosten.
De komende weken onderhandelen de partijen nog verder. Het is de bedoeling dat zij uiterlijk 30 januari een coalitieakkoord hebben gesloten. Daarna vindt een debat met de Kamer plaats en kan een formateur worden aangesteld die een kabinetsploeg samenstelt. Die formateur is meestal de beoogde premier.
EINDE