Leidse experts internationaal recht: aanval op Iran schendt internationaal recht
Vier leden van het Grotius Centre for International Legal Studies, Larissa van den Herik, Carsten Stahn, Anna Marhold en emeritus hoogleraar Nico Schrijver, stellen in verschillende media dat de recente aanval op Iran in strijd is met internationaal recht.
Dat er reden was voor zelfverdediging is niet aangetoond, een VN-mandaat werd niet gevraagd en selectief naleven van regels ondermijnt de geloofwaardigheid van het systeem.
Geen rechtvaardiging voor aanval
Larissa van den Herik, hoogleraar internationaal recht stelt in Nieuwsuur, Radio1 en de NOS dat internationaal recht geen ‘lichtschakelaar’ heeft waarmee het recht selectief kan worden in- of uitgeschakeld. Volgens haar hebben de VS en Israël geen bewijs geleverd dat er sprake was van een aanval of onmiddellijke dreiging vanuit Iran, waardoor de acties van VS en Israël een schending vormen van kernprincipes van het internationaal recht. Het idee van een Responsibility to Protect biedt geen zelfstandige grond voor militair ingrijpen. ‘Ook vanuit de gedachte dat geweld het lot van de burgerbevolking niet verbetert.’
Politieke belangen boven recht
Nico Schrijver, emeritus-hoogleraar internationaal recht, benadrukt voor NPO-Radio1, dat elke aanval moet voldoen aan het Handvest van de VN: alleen zelfverdediging bij een aanval of toestemming van de Veiligheidsraad legitimeert geweld. In het geval van Iran was geen sprake van zelfverdediging en ontbreekt een VN-mandaat. Schrijver: ‘de VS en Israël hebben hier de hoogste trede op de ladder van escalatie betreden.’
Geloofwaardigheid van Europa op het spel
Anna Marhold, universitair docent internationaal recht en lid van de Adviesraad Internationale Vraagstukken van het Parlement, waarschuwt in dezelfde uitzending van NPO-Radio1, dat selectief naleven van internationaal recht ‘de geloofwaardigheid van Europa ondermijnt. Terwijl de EU mensenrechten hoog in het vaandel heeft, blijft zij bij de aanval op Iran opvallend terughoudend, wat het idee van dubbele standaarden versterkt.’
Keerpunt in de internationale rechtsorde
Carsten Stahn, hoogleraar international criminal & global justice, noemt de aanval in het Leidsch Dagblad, een ‘keerpunt in de internationale rechtsorde.’ Het schenden van het geweldsverbod zonder juridische basis, terwijl onderhandelingen nog gaande waren, vormt een grove schending van het recht op zelfverdediging. Hij waarschuwt dat ‘pragmatisme van westerse staten, op de lange termijn heel schadelijk kan zijn voor het internationaal recht.’
Conclusie van de experts
Europese landen blijven terughoudend en spreken niet met één mond over de aanval op Iran. Sommige landen tonen steun, terwijl andere landen pleiten voor diplomatieke oplossingen en het respecteren van internationaal recht. Alle experts zijn het eens: de aanval op Iran schendt het internationaal recht. Zonder directe dreiging of VN-mandaat, en met selectieve toepassing van regels, wordt de internationale rechtsorde ondermijnd, met gevaar voor toekomstige conflicten en verlies van geloofwaardigheid.
Meer weten?
- Beluister de uitzending van Radio1 (vanaf 36 min Van den Herik)
- Bekijk de Nieuwsuur-uitzending (vanaf 21 minuten Van den Herik)
- Lees het NOS-artikel (Van den Herik)
- Lees het volledige Volkskrant-artikel (€) (Van den Herik)
- Bekijk deze audio van NOS-stories op Instagram (Van den Herik)
- Beluister de uitzending van Radio1 (vanaf 7 min Schrijver en vanaf 19 min Marhold)
- Lees het Leidsch-Dagblad-artikel
Jetten: aanvallen op Iran buiten internationaal recht, maar toch begrip
De aanvallen van de VS en Israël op Iran en de daaropvolgende tegenaanvallen van Iran vallen allemaal buiten het internationale recht. Dat zei minister-president Jetten vandaag. Tegelijk zegt hij er begrip voor te hebben dat de VS en Israël hebben willen “ingrijpen” in het nucleaire- en raketprogramma van Iran.
Jetten wijst er daarbij op dat het Iraanse regime “bruut en gewelddadig” is en het internationale recht de Iraanse bevolking al tientallen jaren niet heeft beschermd. Ook stipt hij aan dat Iran milities in de regio steunt, bijvoorbeeld in Libanon en Gaza, die al jaren slachtoffers maken. “Je ziet dat Iran ook al vele jaren het internationale recht aan zijn laars lapt.”
Steun of instemming
Toch is er geen steun van Nederland voor de aanvallen van de VS en Israël, die gelden als bondgenoten. “Deze aanvallen zijn ingezet zonder andere landen vooraf te informeren of consulteren. Er is geen sprake van een verzoek om steun of instemming.” Jetten verwacht ook niet dat dat er alsnog komt.
De premier wil er niet over filosoferen of het de juiste keuze is geweest van die landen om Iran aan te vallen. “Die vraag is nu niet aan de orde, omdat we nog midden in de escalatie zitten”, aldus Jetten. “We moeten er vooral alles aan doen om in de escalatie de Nederlandse en Europese belangen te dienen.”
Dat gaat Nederland mogelijk doen door een marineschip die kant op te sturen. Het kabinet gaat dit weekend gebruiken om te besluiten over de inzet van het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. Evertsen. De intentie is om “ja” te zeggen, zei Jetten daarbij. Het gaat nu om bijvoorbeeld de precieze opdracht en de instructies die de militairen meekrijgen. “We willen dat de komende dagen nog een keer doorlopen.”
Charles de Gaulle
Frankrijk wil met het vliegdekschip Charles de Gaulle Europese landen die in de buurt van Iran liggen beschermen tegen mogelijke raket- en droneaanvallen, aldus Jetten. De Evertsen is goed in staat projectielen uit de lucht te halen. “Daarom neemt het kabinet dit verzoek ook zo serieus.”
Het fregat was al met de Charles de Gaulle op trainingsmissie in de Oostzee. Het kabinet besloot deze week al om het fregat met de Fransen te laten meevaren naar de Middellandse Zee en ondertussen de precieze missie te bespreken.
Als het kabinet daartoe besluit, dan krijgt de Tweede Kamer daar na het weekend een zogenoemde artikel 100-brief over.
EINDE
[6]
Van wittebroodsweken voor de kersverse premier Rob Jetten is geen sprake, bleek vandaag ook bij zijn kennismakingsbezoek aan Brussel. Het bezoek stond grotendeels in het teken van de Iranoorlog. “Dat kwam in elk gesprek voorbij door de ontzettende escalatie die daar nu gaande is”, zei de premier na afloop.
Het kabinet heeft begrip voor de oorlog die Amerika en Israël begonnen tegen Iran. “Het internationaal recht is altijd lastig in dit soort situaties”, zegt Jetten. “Het is duidelijk dat de acties die afgelopen weekend zijn begonnen enigszins op gespannen voet staan met dat recht. Maar tegelijk kunnen we niet ontkennen dat het Iraanse regime al lange tijd niet alleen voor zijn eigen onderdanen een bruut regime is, maar ook op heel veel andere plekken in de regio voor onveiligheid en instabiliteit zorgt.”
NOS
Jetten en hele EU worstelen met Iran-oorlog, kritiek én begrip voor Trump
Van wittebroodsweken voor de kersverse premier Rob Jetten is geen sprake, bleek vandaag ook bij zijn kennismakingsbezoek aan Brussel. Het bezoek stond grotendeels in het teken van de Iranoorlog. “Dat kwam in elk gesprek voorbij door de ontzettende escalatie die daar nu gaande is”, zei de premier na afloop.
Het kabinet heeft begrip voor de oorlog die Amerika en Israël begonnen tegen Iran. “Het internationaal recht is altijd lastig in dit soort situaties”, zegt Jetten. “Het is duidelijk dat de acties die afgelopen weekend zijn begonnen enigszins op gespannen voet staan met dat recht. Maar tegelijk kunnen we niet ontkennen dat het Iraanse regime al lange tijd niet alleen voor zijn eigen onderdanen een bruut regime is, maar ook op heel veel andere plekken in de regio voor onveiligheid en instabiliteit zorgt.”
Die Nederlandse worsteling is overal in de EU zichtbaar: hoe staan we eigenlijk tegenover de Amerikaans/Israëlische aanval op Iran? Dat de wereld een betere plek is zónder ayatollah Khamenei, daar is iedereen het over eens. Daar eindigt meteen de eensgezindheid, want EU-leiders kijken verschillend naar de legitimiteit van de oorlog.
Internationaal recht
Premier Sanchez uitte als enige harde kritiek op president Trump: “Spanje is tegen een ongerechtvaardigde en gevaarlijke militaire interventie die niet volgens het internationaal recht is’, zei hij na het begin van de aanvallen. Ook verbiedt Sanchez de Amerikaanse president militaire bases in zijn land te gebruiken om aanvallen op Iran uit te voeren.
Het leidde tot grote ergernis in Amerika, en ook binnen de EU klonken afkeurende reacties. “Dit is niet het moment om bondgenoten de les te lezen”, zei de Duitse bondskanselier Merz, nu op bezoek in Washington. “Het beoordelen van de gebeurtenissen naar het internationaal recht zal weinig effect hebben.”
Het blijft opvallend stil over dit thema in de EU, die normaal gesproken vaak en veel hamert op het belang van internationaal recht. Niemand wil de Amerikaanse president van zich vervreemden. Trump is nodig om een einde te maken aan een oorlog die voor Europa veel dichterbij voelt, die in Oekraïne. Velen vrezen dat de Iranoorlog de aandacht van de Amerikaanse president afleidt.
Het recht van de sterkste
Voor deskundigen staat vast dat de aanvallen op Iran niet mogen volgens het internationaal recht. Volgens hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga kiezen de Europeanen ‘opportunistisch en strategisch’ positie. “Ook de Europeanen hebben er baat bij dat Iran geen nucleaire wapens krijgt en dat daar ten behoeve van de bevolking een ander regime komt. Maar de manier waarop, is niet elegant”, vindt hij, “en we moeten oppassen dat we Trumps manier niet normaal gaan vinden.”
Zelf laat de Amerikaanse president er geen twijfel over bestaan. “Ik heb het internationaal recht niet nodig”, zei hij begin dit jaar tegen de New York Times. Zijn topadviseur Stephen Miller sprak over “het recht van de sterkste” toen het ging over Groenland, waar Trump zijn oog op had laten vallen. EU-leiders spraken hem daar toen wél op aan.
Gevolgen voor EU kunnen groot zijn
Verder zijn er in de hele EU praktische zorgen over de gevolgen die de oorlog in het Midden-Oosten kan krijgen. Honderdduizenden EU-inwoners in de regio lopen gevaar, enkele landen begonnen al met evacuaties. Hogere energieprijzen zullen ook de Unie raken en volgens het Asielagentschap van de EU kan een “ongekende vluchtelingenstroom” op gang komen.
EU-lidstaat Cyprus staat al onder hoogspanning. Cyprus ligt in de vuurlinie, op 400 kilometer voor de kust van Israël. Een Britse militaire basis werd getroffen door een Iraanse drone, kort nadat premier Starmer de Amerikanen toestemming gaf militaire bases te gebruiken voor ‘defensieve’ acties richting Iran, zoals het uitschakelen van raketlanceerinstallaties. Andere drones werden onderschept, de kans is groot dat dit niet de laatste aanval is, Iran ziet het eiland als doelwit.
Cyprus is dit halfjaar EU-voorzitter. De aanvallen leidden tot het annuleren van vluchten en uitstel van EU-vergaderingen die deze week gepland staan op het eiland. Komende maand zijn staatshoofden en regeringsleiders te gast op een EU-top in de hoofdstad Nicosia.
Griekenland en Frankrijk stuurden schepen en gevechtsvliegtuigen om Cyprus te beschermen, Groot-Brittannië overweegt een oorlogsschip te sturen. Cyprus zou een beroep kunnen doen op artikel 42.7 van de EU, waarin landen beloven elkaar bij te staan bij een aanval, een variant op NAVO-artikel 5 ‘een aanval op één is een aanval op allen’.
Cyprus is geen lid van het militaire bondgenootschap en heeft de EU nog niet gevraagd om bijstand. Mocht dat wel gebeuren, dan is het risico dat de Unie direct betrokken raakt bij de oorlog levensgroot.
De consequenties van de Iranoorlog voor de EU kunnen groot zijn, maar de EU staat grotendeels aan de zijlijn. De escalatie in het Midden-Oosten is een nieuw hoofdpijndossier voor de Europeanen in hun toch al moeilijke relatie met Donald Trump.
EINDE